Հա

Ազգային

08/09/2015 - 10:10

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Համիդեան եաթաղանին դէմ Զէյթունի ապստամբութեան 120-ամեակը (3 սեպտեմբեր 1895)

3 սեպտեմբեր 1895-ին արծւաբոյն, այլեւ անառիկ Զէյթունի հայութիւնը պարզեց ապստամբութեան դրօշ՝ Օսմանեան կայսրութեան արիւնարբու գահակալ Աբդուլ Համիդի դէմ, ամիսներով հերոսական մարտեր մղեց Համիդեան զօրքերուն դէմ, Զէյթունի անկախութիւնը հռչակեց եւ զէնքը վար դրաւ միայն այն ժամանակ, երբ Կարմիր սուլթանը տեղի տւաւ Զէյթունի հայութեան պահանջներուն առջեւ։

Ն.


Սեպտեմբերի 3-ին, 120 տարի առաջ, հայ ժողովուրդը արձանագրեց իր նորագոյն պատմութեան ամենէն հերոսական դրւագներէն մէկը։
3 սեպտեմբեր 1895-ին արծւաբոյն, այլեւ անառիկ Զէյթունի հայութիւնը պարզեց ապստամբութեան դրօշ՝ Օսմանեան կայսրութեան արիւնարբու գահակալ Աբդուլ Համիդի դէմ, ամիսներով հերոսական մարտեր մղեց Համիդեան զօրքերուն դէմ, Զէյթունի անկախութիւնը հռչակեց եւ զէնքը վար դրաւ միայն այն ժամանակ, երբ Կարմիր սուլթանը տեղի տւաւ Զէյթունի հայութեան պահանջներուն առջեւ։
Ինչպէս օրին, նաեւ հետագայ տասնամեակներուն, հայ ժողովուրդի իրարայաջորդ սերունդները իրենց ազգային ինքնավստահութիւն եւ հպարտութիւն ներշնչող վարար աղբիւր մը գտան հերոսական Զէյթունի դիւցազնապատումին մէջ։ Հայ բանաստեղծները անմահացուցին զէյթունցի քաջորդիներուն ծառացումն ու անպարտելիութիւնը։ «Կեցցէ՛ Զէյթունը, խրոխտ Սասունը» յանկերգով՝ «Մենք անկեղծ զինւոր ենք» երգեցին դաշնակցական ֆեդայիները...
Առանձնայատուկ է տեղն ու պատգամը հայկական Զէյթունին, որ լեռնային Կիլիկիոյ անառիկ բարձունքներուն իր կազմութեան ժամանակէն իսկ, Միջնադարէն սկսեալ, շարունակ զէն ի ձեռին պայքարեցաւ օտար ասպատակողներու դէմ, կրցաւ սեփական ուժերով պաշտպանել ազատ ապրելու իր տարրական իրաւունքը եւ, ծանրագոյն պայմաններու մէջ անգամ, դարեր շարունակ, ի վիճակի եղաւ պահպանելու իր կիսանկախ գոյակերպը։
Այսօր, երբ յետադարձ հայեացքով կարժեւորենք Զէյթունի 1895-ի ապստամբութեան բռնկման 120-րդ տարեդարձը, ամէն բանէ վեր կը վերանորոգենք քաջ զէյթունցիներու օրինակով ազատ ու անկախ ապրելու հայ ժողովուրդին արժանաւորութեան խորհուրդը։
Հանրագիտական տւեալներով՝ ԶԷՅԹՈՒՆ-ը (այժմ՝ Սուլէյմանիէ, Թուրքիա) պատմականօրէն յաջորդած է բիւզանդական Ուլնիա շրջանին։ Զէյթունը քաղաք էր Լեռնային Կիլիկիայի մէջ, Մարաշէն 38 քմ. հիւսիս-արեւմուտք՝ դժւարամատչելի լեռնոտ դիրքով: Շրջապատւած է հիւսիսէն Չըրըզ, Բերիտ, Սաղ, Տաղ, Աղաճ, Առ, Եօթնեղբայր, արեւելքէն՝ Պերզինկա, Մաւլա, Աւագ, հարաւէն՝ Կիւվրտին, արեւմուտքէն՝ Սոլախտերէ լեռներով: Շրջակայքին կան օգտակար հանածոններ (երկաթ, արծաթ), հանքային ջրեր: Կենթադրւի, որ Զէյթուն անունը (առաջին անգամ յիշատակւած է ԺԵ. դարուն) առաջացած է արաբերէն զէյթուն (ձիթենի) բառէն, իսկ Ուլնիա անունը Զէյթունը ժառանգած է նոյն տեղանքը գտնւած բիւզանդական համանուն բնակավայրէն։
1990-ին հրատարակւած «Հայկական համառօտ հանրագիտարան»-ի Ա. հատորին համաձայն՝ «Բագրատունիների թագաւորութեան անկումէն (1045 թ.) յետոյ Զէյթունի տարածքը հաստատւած են Անիէն գաղթած եօթ հայ ընտանիքներ՝ բնակավայրը անւանելով «Անի-Ձոր»: 1080-1375 թւականներուն, Զէյթունը մտած է Կիլիկիոյ հայկական պետութեան մէջ: Զէյթունի բնակչութիւնը բազմացած է Շիրակէն, ինչպէս նաեւ Կիլիկիայէն ու այլ բնակավայրերէ եկած հայերով: 15-16-րդ. սկիզբը ինկած է թուրքմէնական ցեղերու տիրապետութեան տակ:
1517 թւին ընդունած է թուրքական հպատակութիւն: Թուրք սուլթան Մուրադ չորրորդը 1626-27-ին Զէյթունի հայերուն շնորհած է կիսանկախութեան հրովարտակ (ֆերման):
«Քաղաքը եւ գաւառը ղեկավարած են 4 իշխանական տուներ՝ Շովրոյեանները, Եաղուպեաննները, Ենի-Տունեանները, եւ Սուրէնեանները, որոնց անունով են կոչւած Զէյթունի թաղերը (անոնց ժառանգական տիրոյթները): Գաւառին վերաբերող հարցերը լուծած է իշխանական խորհուրդը, ուր վճռական խօսքի իրաւունքը վերապահւած է աւագ իշխանին եւ Զէյթունի արքեպիսկոպոսին»:
Պատմականօրէն անկախ կամ կիսանկախ ապրած Զէյթունը միշտ ալ գրգռեց թուրք իշխանաւորներու ախորժակները, որոնք ամէն առիթ օգտագործեցին ազատ ու անկախ հայութեան այս արծւաբոյնը գրաւելու եւ իրենց բռնատիրութեան ենթարկելու համար։ Բայց Զէյթունը միշտ ալ զէնքով դիմադրեց եւ յետ շպրտեց թուրքական այդ նկրտումները՝ ամէն պարագայի իր ինքնիշխանութիւնը պահպանելով, իսկ յոռեգոյն պայմաններու տակ՝ զիջելով հարկ վճարել թուրք սուլթանին...
19-րդ դարուն Զէյթունը իր ազատութեան եւ անկախութեան սպառնացող մեծագոյն վտանգը դիմագրաւեց 1862-ին, երբ սուլթանական կառավարութիւնը փորձեց զինու զօրութեամբ խորտակել հայոց անառիկ այս ամրոցը։
Բայց Զէյթուն կրկին անգամ յաղթական դուրս եկաւ ինքնապաշտպանութեան թէժ կռիւներէն, վերահաստատեց ինքնավար ու կիսանկախ կեանքի իր իրաւունքը եւ այդպէս ապրեցաւ մինչեւ 1890-ականները։ Նաեւ 1878-ի ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ զէյթունցիք կրկին ծառացան՝ օսմանեան բռնակալ լուծը մէկանգամընդմիշտ թօթափելու յոյսերով, բայց յաղթական իրենց կռիւները քաղաքականօրէն անպտուղ մնացին, որովհետեւ Ցարական Ռուսաստանը աշխարհա-քաղաքական այլ հաշիւներ կը հետապնդէր...
Աբդուլ Համիդ Բ.-ի սուլթանական գահ բարձրանալով՝ թուրք պետական քաղաքականութեան առաջնահերթ խնդիրը դարձաւ Հայկական Հարցէն ձերբազատումը։ Յատկապէս Զէյթունն ու Սասունը կոկորդին կեցած փուշ էին Մեծ Մարդասպանին համար։ Եւ Համիդ շարունակ կորոճար յարմար պահուն մահացու հարւած տալու ծրագիրներ...
1890-ականներու սկզբնաւորութեան թափ առած հայ յեղափոխական շարժումը, յատկապէս Հնչակեան կուսակցութեան սկզբնական մակընթացութեան շրջանին, լաւապէս կը գիտակցէր, որ հարկ էր պատրաստ ըլլալ սուլթանի մշակած ջարդի ծրագրին ու դիմագրաւել զայն։ 1895-ի ամառը հնչակեան գործիչներ կու գան շրջանը՝ Զէյթունի եւ Լեռնային Կիլիկիոյ միւս բնակավայրերու հայութիւնը ինքնապաշտպանութեան եւ զինեալ պայքարի նախապատրաստելու համար: Բայց սուլթանը արդէն սկսած էր զօրք կենտրոնացնել այդ շրջաններուն մէջ՝ Զէյթունը վերջնական հաշւեյարդարի ենթարկելու նպատակով։ Հնչակեան գործիչները շտապ խորհրդակցութեան կը հրաւիրեն Զէյթունի իշխանները, շրջանի գիւղապետերը եւ հոգեւորական գործիչները։ Այդ խորհրդակցութիւններու միջոցաւ, քաջարի Զէյթունը որոշեց կանխել վտանգը եւ ձեռնարկեց ապստամբութեան։
Սեպտեմբերի 3-ին Զէյթունը պարզեց ապստամբութեան դրօշը եւ շարժման ղեկավարը դարձաւ Նազարէթ Չաւուշ Նորաշխարհեան: Երեք օր ետք քաջարի հայ լեռնականները գրաւեցին Զէյթունի կառավարչատունը եւ գերի բռնեցին բոլոր պաշտօնեաները։ Ապա՝ յարձակեցան գիւղաքաղաքի թուրքական զօրանոցին վրայ, գրաւեցին զայն եւ գերի ինկած 700 թուրք զինւորներուն ստիպեցին՝ իրենց գլուխները խոնարհած անցնիլ վանահօր սուրին տակով: Հայերու ձեռքը անցան երկու թնդանօթ, երեք հարիւրէ աւելի հրացան եւ մեծաքանակ ռազմամթերք: Ստեղծւեցաւ Զէյթունի ժամանակաւոր կառավարութիւն՝ Աղասիի գլխաւորութեամբ: Կազմւեցաւ նաեւ զինւորական խորհուրդ: Զօրանոցին վրայ բարձրացւեցաւ «Զէյթունի անկախ իշխանութեան» կարմիր դրօշը:
Ահա այսպիսի՛ յաղթական թռիչքի մը սկզբնաւորման 120-ամեակը կը տօնենք՝ սեպտեմբեր 3-ին։
Սուլթանական կառավարութիւնը զէյթունցիներուն դէմ ուղարկեց 30 հազարնոց կանոնաւոր եւ քանի մը հազարի հասնող անկանոն զօրքեր: Զէյթունը զանոնք դիմաւորեց 6000 կռւող քաջերով եւ ամիսներու վրայ երկարած մարտերով շարունակ յետ մղեց թշնամիի գերակշիռ ուժերով յարձակումները։
Թէեւ ապստամբութեան շուրջ 4 ամիսներու ընթացքին զէյթունցիները ունեցան 3500 զոհ, բայց թշնամիէն խլեցին աւելի քան 20.000 սպանեալ։
Դեկտեմբեր 2-3-ին Զէյթունը նւաճեց իր մեծագոյն յաղթանակը, երբ կրցաւ անփառունակ պարտութեան մատնել թուրքական ընդհանուր յարձակողականը։ Սուլթան Համիդ ստիպւած տեղի տւաւ եւրոպական մեծ տէրութեանց միջնորդութեան առաջարկին եւ համաձայնութիւն յայտնեց սկսելու, եւրոպացի դիւանագէտներու հովանաւորութեամբ, Հալէպի մէջ, Զէյթունի հերոս ներկայացուցիչներուն հետ բանակցութիւններ, որոնք 30 յունւար 1896-ին յանգեցան փոխադարձ զիջումներու պայմանագրի մը ստորագրութեան։
Յուշատետրի առանձին էջի արժանի է Զէյթունի 1895-ի ապստամբութեան յաղթական աւարտը պսակող այդ պայմանագրին ազգային-քաղաքական արժեւորումը։ Բայց ապստամբութեան բռնկումին 120-ամեակին նւիրւած այս հակիրճ ակնարկը անպայման պէտք է փակել ա՛յն նշումով, որ սուլթանը ստիպւած ընդառաջեց շրջանին մէջ քրիստոնեայ կառավարիչ (ազգութեամբ՝ յոյն) մը նշանակելու եւ տեղական ինքնակառավարման սկզբունքը յարգելու յաղթական Զէյթունի պահանջներուն։
Զէյթունի ապստամբութեան յաղթական աւարտը, այսպէ՛ս, ներշնչման աղբիւր եւ ինքնավստահութեան կռւան դարձաւ Հայաստանն ու մեր ժողովուրդը ամբողջական ազատագրութեան առաջնորդելու հայ յեղափոխականներու հետագայ պայքարին համար։

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։