Հա

Ազգային

01/06/2016 - 10:50

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Դրօ ահաբեկեց Բաքւի նահանգապետ Նակաշիձէն (11 մայիսի 1905)

111 տարի առաջ, 1905-ի 11 մայիսին, Անդրկովկասի նաւթային մայրաքաղաք Բաքւի կենտրոնական հրապարակներէն Պարապետի վրայ, 21-ամեայ հայ յեղափոխական մը ռումբի հարւածով ահաբեկեց նահանգապետ իշխան Նակաշիձէն:

Ն.


111 տարի առաջ, 1905-ի 11 մայիսին, Անդրկովկասի նաւթային մայրաքաղաք Բաքւի կենտրոնական հրապարակներէն Պարապետի վրայ, 21-ամեայ հայ յեղափոխական մը ռումբի հարւածով ահաբեկեց նահանգապետ իշխան Նակաշիձէն:
Երիտասարդ այդ յեղափոխականը Դրաստամատ Կանայեանն էր՝ անզուգական Դրօն, որ այդպէ՛ս, օրցերեկով եւ բանուկ հրապարակի մը վրայ, գործադրեց ՀՅԴ Ոսկանապատի Կենտրոնական կոմիտէին տւած մահապատիժի որոշումը հարիւրաւոր անմեղ հայերու կոտորածը հրահրած Բաքւի նահանգապետին դէմ:
Հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման եւ, ընդհանրապէս, համառուսական յեղափոխական խմորումներու պատմութեան ամենէն ուշագրաւ եւ ուսանելի էջերէն է Նակաշիձէի ահաբեկումը: Նաեւ՝ այսօրւան համար նշանակալի դասեր փոխանցող դրւագ մըն է, որ մէկէ աւելի զուգահեռներով լոյս կը սփռէ հայեւադրբեջանական մերօրեայ հակադրութեան արմատներուն վրայ:
Ո՞վ էր Նակաշիձէ եւ ի՞նչ ըրած էր, որ արժանացաւ նման դաժան դատաստանի:
Ինչո՞ւ Բաքուն թատերաբեմ հանդիսացաւ հայկական յեղափոխութեան այդօրինակ հարւածին:
Բաքուն 19-րդ դարավերջին դարձած էր ոչ միայն Անդրկովկասի, այլեւ՝ ամբողջ Ցարական կայսրութեան նաւթային կենտրոնն ու ամենէն ճարտարարւեստական քաղաքը, ուր անխնայ մրցակցութեան մէջ էին ռուսական թէ անգլիական, հայ թէ թաթարական դրամագլուխներն ու գործատէրերը:
Իսկ 1900-ականներու սկզբնաւորութեան համառուսական առաջին յեղափոխութեան խառն ժամանակներն էին: Ցարական Ռուսաստանը, արտաքին ճակատի վրայ, ծայրագոյն Արեւելքի մէջ պատերազմ կը մղէր Ճապոնիայի դէմ, իսկ ներքին ճակատի վրայ կը դիմագրաւէր Սանկտ Պետերբուրգէն սկսած եւ կայսրութեան ողջ տարածքը ալեկոծած հասարակական յեղափոխութեան բուռն պայթումը:
Յատկապէս Անդրկովկասը յեղափոխական ալեկոծումի մէջ էր եւ յեղափոխական տարրերը, առանց ազգային խտրութեան, միասնաբար ծառացած էին ցարական բռնատիրութեան դէմ:
Բազմազգեան մեծ խառնարան մըն էր Անդրկովկասը, յատկապէս նաւթահորերով հարուստ Բաքուն, ուր հայն ու ռուսը, վրացին եւ թաթարը մէկ կողմէ, ազգամիջեան յարաբերութիւններու ճակատին վրայ, սուր մրցապայքարի մէջ էին իրարու հետ, իսկ միւս կողմէ՝ հասարակական չարաշահումներու եւ կեղեքումներու առումով, միացեալ ուժերով ծառացած էին կայսերապետական ճնշումի գործիքներուն՝ խաւարամիտ ու յետադիմական տարրերուն դէմ:
Համառուսական յեղափոխութեան ալիքը հասկնալիօրէն լայն արձագանգ գտած էր Բաքւի աշխատաւորութեան մէջ, անկախ նաւթահորերու կամ ճարտարարւեստական մարզի բանւորներու ազգային պատկանելիութենէն: Ի տես յեղափոխական խմորումներու այդօրինակ սաստկացումին ու ծաւալումին՝ ցարական իշխանութիւնները ամէն կարգի դաւ ու սադրանք կորոճային, հակակշռելու համար յեղափոխութեան վարակիչ ալիքը:
Ահա՛ պատմական ու աշխարհաքաղաքական այս ենթահողին վրայ, խռովայոյզ Բաքւի նահանգապետի իր դիրքէն, թաթարական ծագումով ցարական իշխան Նակաշիձէն ձեռնամուխ եղաւ յեղափոխական խմորումներու յենարանը հանդիսացող Բաքւի աշխատաւորութիւնը ազգային հողի վրայ պառակտելու եւ ջլատելու դաւադրութեան:
Իսկ նման սադրանքի յաջողութեան համար պատրաստի հող էր թուրք-թաթար զանգւածը, բանւորութեամբ հանդերձ, իր խաւարամտութեան ու կրօնամոլութեան հետեւանքով: Մանաւանդ որ ինչպէս Օսմանեան Կայսրութեան մէջ, նոյնպէս եւ Ցարական կայսրութեան հովանիին տակ հրահրւած էր թաթարներու (ի դէպ՝ նաե՛ւ վրացիներու) ամբոխային այն տրամաբանութիւնը, թէ իբր հայերը՝ սակաւաթիւ ըլլալով հանդերձ, ե՛ւ մեծ կշիռ ունէին մեծահարուստներու շարքին, ե՛ւ բարեկեցիկ կեանք ապահոված էին իրենց բանւորներուն...
Նահանգապետ Նակաշիձէ առաւելագոյն նենգամտութեամբ իւղ թափեց հայ-թաթարական հակադրութեանց ու թշնամանքի այդ կայծերուն վրայ՝ գաղտնաբար զինելով նաեւ թաթար ազգայնամոլական խմբաւորումները, որոնց գլխաւորութեամբ 6 փետրւար 1905-ին, Բաքւի տարբեր շրջաններուն մէջ, թաթար խուժանը յարձակեցաւ հայերու եւ անոնց խանութներուն ու հաստատութեանց վրայ՝ քանդելով, կողոպտելով եւ սպանելով...
Թուրք-թաթար ամբոխին կատաղութիւնը շարունակւեցաւ երեք օր՝ հակառակ անոր, որ առաջին օրը անակնկալի եկած հայութիւնը շատ արագ ինքնապաշտպանութեան եւ հակահարւածի դիմեց՝ Դաշնակցութեան եւ անոր յաղթ բռունցքը մարմնաւորող հայդուկապետ Նիկոլ Դումանի ղեկավարութեամբ: Թէեւ թուրք-թաթար ամբոխի խժդուժութեանց սանձ դրւեցաւ, բայց երկուստեք հարիւրաւոր զոհեր ու վիրաւորներ ինկան, իսկ Բաքւի հայութիւնը ենթարկւեցաւ նիւթական հսկայական կորուստներու:
Այս աստիճան ծանր յանցագործութեան գլխաւոր պատասխանատուն էր նահանգապետ Նակաշիձէն: Անոր սադրանքը անպատիժ պէտք չէ մնար՝ թէ՛ նոյնինքն յանցագործը արդար դատաստանի արժանացնելու համար, թէ՛ նման սադրանքներու եւ յանցագործութեանց կրկնումը կանխարգիլելու նպատակով:
Եւ նահանգապետին դէմ մահապատիժ որոշեց ոչ միայն Դաշնակցութիւնը՝ յանձին Բաքւի ՀՅԴ Ոսկանապատի Կ. կոմիտէի, այլեւ՝ ռուս ընկերվարական-յեղափոխական կուսակցութիւնները իրենց կարգին մահապատիժի վճիռ արձակեցին Նակաշիձէի դէմ: Մինչեւ անգամ ռուս Սոցիալիստ-Յեղափոխականներու կուսակցութիւնը դիմեց Դաշնակցութեան, որպէսզի ինք գործադրէ բոլոր յեղափոխականներու օրհնութիւնը վայելող մահապատժի այդ որոշումը:
Դաշնակցութիւնը ընդառաջեց ռուս Սոցիալիստ-Յեղափոխականներու կուսակցութեան դիմումին, բայց այս վերջինի կողմէ կատարւած Նակաշիձէի ահաբեկման գործողութիւնը անյաջող անցաւ:
Ցարիզմի նենգ պաշտօնատարը անպայման պէտք է պատժւէր եւ ի վերջոյ պատժւեցա՛ւ Դրոյի ձեռամբ: Դրօ այդ շրջանին կը ծառայէր ռուսական բանակին մէջ, բայց հազիւ լսած փետրւար 6-ի թուրք-թաթար ամբոխի խժդուժութեանց լուրը՝ փութացած էր Բաքու ու ինքզինք տրամադրած Նիկոլ Դումանի եւ ՀՅԴ Ոսկանապատի Կ. կոմիտէին: Դրօ նաեւ կամաւոր իր թեկնածութիւնը առաջարկեց Նակաշիձէի ահաբեկումի գործադրութեան համար, երբ ռուս յեղափոխականներու առաջին փորձը ձախողեցաւ:
Եւ Դուման իր հաւանութիւնը տւաւ:
Գործողութեան կազմակերպման պատասխանատւութիւնը վստահւեցաւ Կ. կոմիտէի անդամներէն Աբրահամ Գիւլխանդանեանի, իսկ անփորձ ահաբեկիչին՝ Դրոյին պիտի աջակցէր գանձակեցի Կռօ անունով նոյնպէս երիտասարդ յեղափոխական մը:
Եւ 11 մայիսի 1905-ին Նակաշիձէ ստացաւ իր արժանի պատիժը:
Նակաշիձէն նահանգապետարան փոխադրող ձիակառքը, շրջապատւած ձիաւոր թիկնապահներով, ամէն օր կանցնէր Պարապետի հրապարակէն: Գործողութեան համար ճշտւած օրը՝ մայիսի 11-ին, Կռօ դիրք բռնած պէտք է ըլլար հրապարակ տանող փողոցին ծայրը, իսկ Դրօ՝ իբրեւ հրապարակին վրայ զբօսնող անցորդ, տոպրակի մը մէջ դրած մահարկու ռումբը, պիտի սպասէր Կռոյի ազդանշանին՝ թէ Նակաշիձէի կառքը կը մօտենար: Բայց այդ օր Կռօ ընդհանրապէս չէր երեւցած, իսկ Ա. Գիւլխանդանեան պահ մը երեւցած ու անհետացած էր:
Դրօ առանձին մնացած էր... հրապարակին վրայ գտնւող թուրք-թաթար պտղավաճառ մը, մայթին վրայ շարած էր իր վաճառած միրգերը. թարմ կեռաս ունէր. Դրօ պտղավաճառին ապսպրեց տոպրակ մը կեռաս եւ մինչ վաճառորդը կը լեցնէր տոպրակը, յանկարծ լսւեցան ձիակառքի եւ ձիաւորներու ձայներ: Առանց այլայլելու, Դրօ իր ձեռքի տոպրակէն հանեց պատրաստի ռումբը, արագօրէն վազեց առաջացող կառքի ուղղութեամբ եւ նետեց ռումբը: Ահաւոր պայթիւնին հետեւեցաւ հրապարակի խուճապահար անցորդներու մեծ իրարանցումը: Դրօ խառնւեցաւ ամբոխին եւ անհետացաւ...
Նակաշիձէ, իր սպասաւորը, թիկնապահներ եւ կեռասի պտղավաճառը տեղն ու տեղը սպանւեցան:
Ահ ու սարսափը պատեց կայսերապետական ուժերուն եւ ցարական ոստիկանութեան:
«Հ. Յ. Դաշնակցութեան Կովկասեան Բ. Կ. կոմիտէի որոշմամբ՝ Բաքւի նահանգապետ իշխան Նակաշիձէ, փետրւարեան եղեռնի գլխաւոր հեղինակը, մայիսի 11/24-ին ենթարկւեց տեռորի՝ ռումբի միջոցաւ: Նահանգապետը սպանւեց տեղնուտեղը: Տեռորիստը ազատ է»...
Այդպէ՛ս, հեռագրալուրի մը պէս խիտ եւ մեծատառ ու մահավճիռի մը նման հատու եւ ահազդու, վերեւի յայտարարութիւնը գրաւեց ճակատը ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի յունիսի 1905-ի համարին առաջին էջին:
Սոսկ յայտարարութիւն մը չեղաւ «Դրօշակ»-ի այդ ազդը, այլ՝ արիւնալի ամբողջ ժամանակաշրջանի մը ե՛ւ ողբերգական, ե՛ւ դիւցազնական խորհուրդը փոխանցեց հայոց պատմութեան ու մեր սերունդներուն:
Այդպէ՛ս, Բաքւի ՀՅԴ Ոսկանապատի Կ. կոմիտէն, հայ ժողովուրդին եւ ընդհանրապէս Անդրկովկասի հանրային կարծիքին ուղղւած երկու անջատ յայտարարութիւններով, ստանձնեց պատասխանատւութիւնը Նակաշիձէի մահապատիժին: Իսկ ՀՅԴ Կովկասեան Պատասխանատու մարմինը, յատկապէս ցարական պաշտօնէութեան ուղղւած երրորդ յայտարարութեամբ մը, ազդարարեց Նակաշիձէի ահաբեկման ի պատասխան հակահայ նոր դաւեր սադրող ուժերուն, թէ աւելի հատու պիտի ըլլայ հայ յեղափոխականներու յաջորդ հարւածը:
Անշուշտ որոշ ժամանակի համար զգաստացան ռուս պաշտօնատարները, նոյնպէս եւ թուրք-թաթար ազգայնամոլ շարժումներու պարագլուխները:
Բայց հրձիգութիւնը գործւած էր արդէն եւ ազգամիջեան լարւածութիւնն ու թշնամանքը մէկանգամընդմիշտ սանձազերծւած էին...
Փոքր ազգերը պէտք է զոհաբերւէին, իբրեւ պարզ խաղաքարերու, ի հաշիւ մեծապետական ի՜նչ-ի՜նչ շահերու ձեռքբերման եւ աշխարհաքաղաքական ծրագիրներու կարգաւորման...
Այս իմաստով է, ահա՛, որ հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման ու լինելութեան ահեղ կռւի ամենէն ուշագրաւ եւ ուսանելի էջերէն մէկը եղաւ 11 մայիսի 1905-ին Բաքւի նահանգապետ Նակաշիձէի ահաբեկումը:
Ուսանելի գլխաւոր դասը, անշուշտ, Ցարական Ռուսաստանի հակահայ դաւադրութեան մերկացումն էր: Ինչպէս որ ահաբեկման ազդին հետեւող եւ «Համիդականութիւնը Կովկասում» խորագրւած իր խմբագրականով «Դրօշակ» կընդգծէր օրին, 1905-ի փետրւարին Բաքւի մէջ սկսած եւ այնուհետեւ, աւելի քան տարի մը, ամբողջ Անդրկովկասի տարածքին պարբերաբար կրկնւած հակահայ ջարդերը ոճրային մտայղացումն էին Ցարական իշխանութեանց: Թբիլիսիի մէջ փոխարքայ իշխան Գոլիցինը եւ Բաքւի մէջ նահանգապետ իշխան Նակաշիձէն, Ցարական արքունիքի հրահանգները գործադրելով, իրե՛նք զինեցին Անդրկովկասի թուրք-թաթար ամբոխը եւ... զայն արձակեցին անզէն ու անմեղ հայութեան դէմ:
Ցարիզմի նպատակը մէկ ու միակ էր. ինչպէս որ Սուլթանը, հայ ժողովուրդի յեղափոխական ըմբոստացումը արեան մէջ խեղդելու մտօք, ձեռնարկեց հարիւր-հազարաւոր անզէն հայերու զանգւածային սպանդին, միեւնոյն տրամաբանութեամբ ալ Ցարը, Անդրկովկասի մէջ իր բռնատիրութեան դէմ ծաւալած յեղափոխական շարժումը ճզմելու հաշւարկով, որոշեց ազգամիջեան ընդհարումներ հրահրել եւ թուրք-թաթար մահմեդական ամբոխը իբրեւ սանձիչ մտրակ գործածել հայ եւ վրացի ժողովուրդներու ըմբոստացման խմորումներուն դէմ:
Նաեւ աւելի՛ն. երբ ցարական իշխանութիւնը դէմ յանդիման գտնւեցաւ Դաշնակցութեան ղեկավարած հայկական ուժեղ դիմադրութեան, երբ թուրք-թաթար հրոսակախումբերը չարաչար պարտութիւն կրեցին Ղարաբաղէն մինչեւ Երեւան ու Նախիջեւան, Ցարի կամակատարները ձեռնամուխ եղան այս անգամ հայեւվրացական ազգամիջեան գրգռութեանց... բայց ատիկա արդէն առանձին քննարկում պահանջող նիւթ է...
11 մայիսի 1905-ին Նակաշիձէի ահաբեկումը հայ ժողովուրդին հատու պատասխանն էր թէ՛ փոքր ազգերը զոհաբերելու պատրաստ մեծապետական ուժերուն, թէ՛ անոնց ձեռքը կոյր գործիքի վերածւած ազգայնամոլներուն:
Իսկ Դրոյի յանդուգն քայլն ու ընդհանրապէս Անդրկովկասի հայոց ինքնապաշտպանութեան կռւանները ամրապնդելու Նիկոլ Դումանի ռազմավարութիւնը մղիչ ուժ եւ ներշնչման աղբիւր դարձան հայ ժողովուրդին, որպէսզի հոգեպէս եւ մարտականօրէն նախապատրաստւի աշխարհասասան հետագայ ցնցումներուն:

Յարակից լուրեր

  • Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը պատնէշի վրայ է
    Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը պատնէշի վրայ է

    Տեսակապով «Երկիրն այսօր»-ը զրուցել է ՀՅԴ Բիւրոյի ներկայացուցիչ Յակոբ Տէր-Խաչատուրեանի հետ։

  • Լոյս է տեսել ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի հինգերորդ համարը
    Լոյս է տեսել ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի հինգերորդ համարը

    Այսօրւանից համացանցի վրայ է ՀՅԴ Բիւրոյի պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի 5-րդ համարը: Մայիսեան այս թիւը գլխաւորաբար անդրադարձ է այս ամսին հայութեան ունեցած յաղթական եւ հպարտալի ձեռքբերումներին: Պաշտօնաթերթի լուսաբանութեան առանցքում են յատկապէս 1918 թւականին անկախութեան նւաճման իրադարձութիւններն ու դրանց հերոսները, ինչպէս եւ Շուշիի ազատագրումը, որպէս Արցախի անկախացման ճանապարհի շրջադարձային հանգրւան:

  • Հրանտ Մարգարեան. «Հայոց ազատամարտի դրօշը շատ վաղուց այդքան հպարտ չէր ծածանւել»
    Հրանտ Մարգարեան. «Հայոց ազատամարտի դրօշը շատ վաղուց այդքան հպարտ չէր ծածանւել»

    Հարցազրոյց Արցախեան ազատագրական պայքարում Հ.Յ. Դաշնակցութեան մարտական գործունէութեան կազմակերպիչ եւ պատասխանատու Հրանտ Մարգարեանի հետ:

  • Հզօրանալ է պէտք
    Հզօրանալ է պէտք

    ՀՅԴ 33-րդ Ընդհանուր ժողովի յայտարարութեամբ ասւած է, որ Արցախի հանրապետութեան անկախ պետականութեան կարգավիճակը եւ տարածքային ամբողջականութիւնն անսակարկելի են։

  • ՀՅ Դաշնակցութեան հիմումքները
    ՀՅ Դաշնակցութեան հիմումքները

    «Դաշնակցութեան ծրագրի հիմը կը կազմեն հայ ժողովրդի ցանկութիւնները եւ այդ ժողովրդի յարատեւումին կապուած բաղձանքները: Ու քանի որ փոփոխական են հայ ժողովրդի ցանկութիւնները, ապա փոփոխական է նաեւ Դաշնակցութեան ծրագիրը: Բայց կան ոչ միայն փոփոխելի, այլ եւ անփոփոխելի արժէքներ: Եւ ինչպէս անփոփխելի են հայ ժողովրդի որոշ ցանկութիւնները, ճիշտ նոյն ձեւով անփոփոխելի են նաեւ Դաշնակցութեան ծրագրների որոշ հիմունքները.- այդ անփոփխելի հիմունքներն են՝

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։