Հա

Ազգային

28/02/2017 - 14:20

Ջէմ Օզդեմիր. «Ցեղասպանութիւնը Թուրքիայի պատմութեան մասն է»

Յունւարի 21-ին, Մոնրէալի «Հայ կենտրոն»-ում կայացած Հրանտ Դինքի սպանութեան 10-ամեակի ոգեկոչման հանդիսութեան նախօրէին, «Հորիզոն» շաբաթաթերթի գլխաւոր խմբագիր Վահագն Գարագաշեանը զրուցել է Գերմանիայի «Կանաչներ» կուսակցութեան համանախագահ Ջէմ Օզդեմիրի հետ, որը օրւայ գլխաւոր բանախօսն էր:

Յունւարի 21-ին, Մոնրէալի «Հայ կենտրոն»-ում կայացած Հրանտ Դինքի սպանութեան 10-ամեակի ոգեկոչման հանդիսութեան նախօրէին, «Հորիզոն» շաբաթաթերթի գլխաւոր խմբագիր Վահագն Գարագաշեանը զրուցել է Գերմանիայի «Կանաչներ» կուսակցութեան համանախագահ Ջէմ Օզդեմիրի հետ, որը օրւայ գլխաւոր բանախօսն էր:

 

- Պրն. Օզդեմիր, դուք առանցքային դերակատարութիւն էք ունեցել Գերմանիայի կողմից Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման բանաձեւի ընդունմանմէջ։ Ինչպէ՞ս կարողացաք զօրակոչի ենթարկել Գերմանիայի քաղաքական ուժերին։

- Շնորհակալութիւն։ Սակայն անշուշտ ես առանձին չէի։ Ունէինք կարեւոր դաշնակիցներ, որոնցից մէկը Գերմանիայի նախագահ պրն. Գաուքն էր, որ Բունդեսթագի մեր քննարկումների նախօրէին եկեղեցում արտասանած իր խօսքում օգտագործեց «ցեղասպանութիւն» եզրը, որից յետոյ մեզ համար աւելի դիւրին դարձաւ այդ ուղղութեամբ ընթանալ։ Նաեւ՝ խորհրդարանի նախագահ պրն. Լամբերթը նիստի բացման ընթացքին իր հերթին կարեւոր կէտեր նշեց՝ դարձեալ օգտագործելով «Ցեղասպանութիւն» եզրը։ Ուստի՝ քաղաքական խմբաւորումների համար աւելի դիւրին դարձաւ համարձակ լինելը, քան՝ այն ինչ որ եղած էինք նախորդ տարիներին։ Պատճառներից մէկն այն է, որ երբ տանսը տանրի անռաջ Ցեղասպանութեան հարցի շուրջ առաջին քննարկումը կատարւեց, դեռեւս գոյութիւն ունէր այն յոյսը, որ Թուրքիայում հարցերը կընթանան ճիշդ ուղղութեամբ եւ Թուրքիան կը կարողանայ իր պատմութեան հետ առերեսւել եւ իր ուղին գտնել։ Կար ժամանակ, երբ Հրանտը դեռւես ողջ էր եւ Թուրքիայում քննարկումներ եւ խորհրդաժողովներ էին տեղի ունենում, ուստի՝ ցանկանում էինք քաջալերել այդ հոլովոյթը։ Սակայն, եթէ, դիտարկենք  այսօ­րւայ կացութիւնը,կը տեսնենք, որ այն վատթարացել է, ուստի ժամանակն էր ճանչնալու Ցեղասպանութինը, սակայն ոչ միայն Թուրքիային ամբաստանելու, այլ, նաեւ, խօսելու համար մեր պատմութեան եւ այս ահաւոր դէպքերին մեր մասնակցութեան մասին։ Ես հպարտ եմ, որ գերմանական Բունդեսթագը քաջութիւնն ունէր Գերմանիայի յանցանքի մասին խօսելու։ Որոշման առաջին բաժինը Ցեղասպանութեան ճանաչման մասին էր, իսկ երկրորդը՝ Գերմանիայ յանցանքի, սակայն երրորդ բաժինը վերաբերւում էր ապագային նայելու եւ տեսնելու, որ գոյութիւն ունի պարտաւորութիւն  Հայաստանը եւ Թուրքիան դարձնելու լաւ դրացիներ, ինչպէս այսօր են Գերմանիան եւ Լեհաստանը կամ Գերմանիան եւ Ֆրանսիան, եւ այդ է իմ տեսլականը, որ մի օր Հայաստան-Թուրքիա սահմանը բաց տեսնել, ինչպէս Գերմանիայի եւ Ֆրանսիայի միջեւ սահմանը բաց է։

 

- Հայոց Ցեղասպանութեան հարցը ջնջւած է Թուրքիայի դպրոցների պատմութեան գիրքերից, ­Թուրքիայի նոր սեիրունդինեիրն այդ մասին բաւարար տեղեկութիւն չունեն։ Չէ՞ք կարծումր, որ հասել է այդ դասագրքերը վերախմբագրելու ժամանակը:

- Դժբախտաբար հարնցն ինձանից կախւած չէ։ Իդէալական աշխարհում, ուր ես լինէի դասագրքերի կազմողը, կը ստեղծւէր շատ աւելի տարբեր պատկեր։ Այդ դասագիրքը պէտք է պատմէր պատմութիւնն այն մարդկանց, որոնց պատմութեան մասին քուրքական գրքերը լռում են: Սակայն, դա միայն Թուրքիայի խնդիրը չէ, այլ, դժբախտաբար, նման իրավիճակ է նաեւ այլ բազմաթիւ երկրներում։ Պատմութեան գրքերը գրւում են կառավարութիւնների կամ ղեկավարների կողմից՝ ստեղծելու համար մի «առասպել», որն իրականում որեւէ առչոթիւն չունի իրականութեան հետ։ Սուլթան Բայազիդը «Ռեքոնքուիսթա»-ի ժամանակ հրեաներին օգնեց գալ Օսմանեան կայսրութիւն եւ հաստատւելւ, Համաշխարհային Բ պատերազմի ժամանակ Գերմանիայի հրեաներին արտօնւեց գալ եւ հաստատւել Թուրքիայում, սակայն Թուրքիայի պատմութեան մաս է կազմում նաեւ 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութիւնը, 1937-1938 թւականների Դերսիմի դէպքերը, 90-ականների Սվազի դէպքերը, երբ ալեւիները սպանւեցին: Սրանք եւս պատմութեան մաս են կազմում։ Աշխարհում չկայ մի պետութիւն, որ միայն լաւ դէպքերի պատմութիւն ունենայ, ուստի Թուրքիան չի տկարանայ, եթէ այդ դէպքերը նշւեն պատմութեան գրքերում, այլ՝ ընդհակառակը, հաւատացած եմ, որ դա կը նպաստի Թուրքիայում արդիական հասարակութեան ձեւաւորմանը։ Սա ամբաստանելու կամ յանցանքի մասին չէ՝ այլ պատասխանատւութեան զգացողութեան:

Գերմանիայի նախիկին նաիխաիգահ Վայցեգրը մի առիթով Բունդեսթագում արտասանած իր խօսքում ասել է, թէ Գերմանիայի երիտասարդ սերունդը մեղաւոր չէ ողջակիզման համար, դա վերաբերւում է նացիստների ժամանակաշրջանին, սակայն ամբողջական պատասխանատւութիւն ենք կրում, քանի որ այն տեղի է ունեցել մեր նախնիների միջոցով: Պարտաւոր ենք երաշխաւորելու, որ այն այլեւս երբեք չի կրկնւի եւ նպաստելու վերապրողների ընտանիքների հետ կամուրջների հաստատմանը: Թուրքիան ճիշդ այդպէս պէտք է վարւի։

Ուստի՝ Թուրքիայի նոր սերունդները պարտաւորութիւն ունեն չմոռանալու նրանց, ովքեր ապրում էին այնտեղ, եւ ինչո՞ւ այլեւս այդտեղ չեն ապրում, Կը ցանկանայի, որ նրանց մասին պատմութիւնները տեղ գտնեն Թուրքիայի պատմութեան դասագրքերում: Ես յոռետես չեմ. Հաւատում եմ, որ վաղ թէ ուշ դա տեղի կունենայ, դրա ականատեսը  կը լինենք: Ինչպէս ես այսօր, երբ քայլում եմ Բեռլինում, մի շարք տների վրայ տեսնում եմ դրանց նախկին բնակիչների անունները, որոնք ուղարկւել են համակենտրոնացման ճամբարներ։ յուսով եմ, որ երբ մի օր կը քայլեմ Պոլսի թաղամասերում, բնակարանների վրայ կը տեսնեմ նրանց անունները, որոնք նախկինում այդտեղ էին բնակւում։ Կարծում եմ, որ դա շատ կարեւոր է: Քանի դեռ Թուրքիան չի պատմել այդ պատմութիւնը, մենք պէտք է պատմենք այն, որպէսզի չմոռցւի։

 

- Ինչպէ՞ս էք գնահատում Հրանտ Դինքի աւանդը։

- Նա թուրքահայ համայնքի առաջին անձն էր, որ խօսեց 1915-ի մասին եւ բազմաթիւ թրքահայերի քաջալերեց առերեսւելու իրենց պատմութեան հետ, միաժամանակ, նոյնը յորդորելով թուրքերին։ Չմոռանաք, որ եթէ Թուրքիայիում էք մեծացել եւ թուրքական դպրոց էք յաճախել ինչ էք սովորել ձեր պատմութեան մասին: Սովորել ես, թէ բոլոր պատերազմներում յաղթանակներ են արձանագրւել, սակայն Օսմանեան կայսրութինը հետզհետէ փոքրացել է, ուստի սովորածդ զարմանալի մի պատմութիւն է, չես լսել այն ժողովրդների մասին, որոնք այդ տեղ են ապրել նախքան օսմանցիների եւ սելիջուկների յայտնւելը, կարծես նախապէս երկիրը բնաւ բնակեցւած չի եղել։ Ուստի Հրանտը կարեւոր դերակատարութիւն է ունեցել վերոնշեալ քննարկումների ծաւալման գործում, որ հայերն այդ աշխարհագրական տարածքի բնիկներմ են։ Նրան սպանողները, խօսքս միայն անմիջական կազմակերպիչների եւ իրագործողի մասին չէ, այլ, նաեւ, պետութեանը, ցանկանում էին կանխել Հրանտի գաղափարների գոյութիւնը, ուստի մեր պարտականութիւնն է փաստել, թէ դա անկարելի է։ Այդուհանդերձ պէտք է նշեմ, որ այն լաւատեսութիւնը, որ ունէր Հրանտը, թէ Թուրքիայում փոփոխութեան ականատեսը կը դառնայ, դեռեւս չի իրականացւել:

(Արեւելահայերէնի վերածւած)

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։