Հա

Ազգային

10/08/2022 - 14:00

Սեւրի դաշնագրի թրքական մղձաւանջը

Այսօր, 96 տարիներ ետք, 10 օգոստոս 1920-ին ստորագրուած Սեւրի դաշնագիրը տակաւին կը շարունակէ մղձաւանջ պատճառել Թուրքիոյ Հանրապետութեան: Ի տարբերութիւն Միջին Արեւելքը անգլիական եւ ֆրանսական ազդեցութեան գօտիներու վերածող 1916-ի Սայքս` Փիքոյի համաձայնագրին` Սեւրի դաշնագիրը ուղղակի կը պարտադրէր օսմանեան Թուրքիոյ մայր հողատարածքի անդամահատումը` յանուն արդարութեան: Այս արդարութիւնը գլխաւորաբար կը կեդրոնանար պատմականօրէն եւ իրաւականօրէն Հայաստանի մը կազմութեան նպատակին վրայ:

ՍԵԴՕ ՊՈՅԱՃԵԱՆ

 

Այսօր, 96 տարիներ ետք, 10 օգոստոս 1920-ին ստորագրուած Սեւրի դաշնագիրը տակաւին կը շարունակէ մղձաւանջ պատճառել Թուրքիոյ Հանրապետութեան: Ի տարբերութիւն Միջին Արեւելքը անգլիական եւ ֆրանսական ազդեցութեան գօտիներու վերածող 1916-ի Սայքս` Փիքոյի համաձայնագրին` Սեւրի դաշնագիրը ուղղակի կը պարտադրէր օսմանեան Թուրքիոյ մայր հողատարածքի անդամահատումը` յանուն արդարութեան: Այս արդարութիւնը գլխաւորաբար կը կեդրոնանար պատմականօրէն եւ իրաւականօրէն Հայաստանի մը կազմութեան նպատակին վրայ:

Ճիշդ այս նպատակն է, որ մինչեւ այսօր մղձաւանջ կը պատճառէ եւ պիտի շարունակէ պատճառել թրքական որեւէ իշխանութեան, քանի որ բռնագրաւումի պատճառով յառաջացած արեւելեան Թուրքիան պատմականօրէն ու իրաւականօրէն Արեւմտեան Հայաստանն է, հայութեան հազարամեակներու բնօրրանը: Սեւրի դաշնագիրը ճիշդ այս իրողութիւնն է, որ ամրագրած է: Այս իրողութիւնն է, որ տասնամեակներէ ի վեր մղձաւանջ կը պատճառէ Թուրքիոյ:

Ճիշդ է` Սեւրի դաշնագիրը մնաց անվաւեր: Բայց ան չէ կորսնցուցած իր բարոյական եւ քաղաքական հեղինակութիւնը: Սեւրի դաշնագրի անվաւեր մնալու հանգամանքը նաեւ տակաւին անլոյծ կը պահէ Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ վերջնական սահմանագծումի հիմնական հարցը:

Այդ հարցի լուծման համար Թուրքիա դիմեց եւ կը շարունակէ դիմել այլատեսակ քայլերու, որպէսզի վերջնականօրէն հաստատէ իր եւ Հայաստանի միջեւ սահմանագծումներու իրաւական փաստը:

Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան շրջանին, երբ պոլշեւիկեան սադրանքներու եւ թրքական հարուածներու միջեւ Հայաստանի կառավարութիւնը անկարող դարձած էր ի գործ դնել երկրի սահմաններու ամբողջականութեան պահպանումը, զօրավար Քեզիմ Քարապեքիր Հայաստանի Հանրապետութեան պարտադրեց Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրը` այն ակնկալութեամբ, որ Հայաստանի Հանրապետութիւնը իրաւականօրէն կը հրաժարի Սեւրի դաշնագրէն: Սակայն այս խաղը տեղ չհասաւ, որովհետեւ Հայաստանի Հանրապետութեան պատուիրակութեան ներկայացուցիչ եւ նախկին վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսեան Ալեքսանդրապոլի դաշնագրի բանակցութիւնները դիտաւորեալ կերպով ձգձգեց մինչեւ 3 դեկտեմբեր, 1920-ը, երբ դաշնագիրը վերջապէս ստորագրուեցաւ: Սակայն այս դաշնագիրը վաւերական եւ իրաւական ուժ չունէր, որովհետեւ 3 դեկտեմբեր 1920-ին Հայաստանի Հանրապետութիւնը արդէն իսկ դադրած էր գոյութիւն ունենալէ: Միւս կողմէ, Քարապեքիր ինքը, իբրեւ Օսմանեան կառավարութեան դէմ ըմբոստացող Քեմալ Աթաթուրքի ներկայացուցիչ, ոչ մէկ իրաւասութիւն ունէր օսմանեան Թուրքիոյ անունով նման համաձայնագիր ստորագրելու: Հետեւաբար Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրը իրաւական որեւէ արժէքէ ու հեղինակութենէ զուրկ փաստաթուղթ մըն է:

Այսուհանդերձ, թրքական կողմէ շարունակեց որոնել այլ միջոցներ` փարատելու համար Սեւրի դաշնագրի իր մղձաւանջը: Այս անգամ առիթը կը ներկայանար 1921-ի Կարսի դաշնագրի ճամբով, երբ արդէն իսկ Հայաստան խորհրդայնացած էր եւ ենթակայ` խորհրդային կարգերու: 1921-ին Կարսի մէջ ստորագրուեցաւ դաշնագիր մը` Խորհրդային Հայաստանի եւ Մուսթաֆա Քեմալի ներկայացուցիչներուն միջեւ, ուր կը հաստատուէր Թուրքիոյ եւ Հայաստանի այժմու սահմանագծումը: Սակայն այս դաշնագիրը եւս իրաւական հիմքերէ զուրկ էր, քանի որ Խորհրդային Հայաստանի կողմէ ստորագիր իշխանութիւնը Մոսկուան էր, իսկ թրքական կողմէն` Մուսթաֆա Քեմալի ներկայացուցիչը, որ չէր լիազօրուած պաշտօնական Օսմանեան կառավարութեան կողմէ:

10 հոկտեմբեր 2009-ին Զուիցերիոյ Ցիւրիխ քաղաքի մէջ ստորագրուած հայ-թրքական արձանագրութիւնները («փրոթոգոլները») կը հանդիսանան Սեւրի դաշնագրի մղձաւանջի փարատման թրքական նորագոյն փորձը: Այս զոյգ արձանագրութիւնները, որոնք թիւրիմացաբար կը ներկայացուէին իբրեւ Հայաստանի ու Թուրքիոյ միջեւ յարաբերութիւններու բնականոնացման միջոցառում, իրականութեան մէջ կը հանդիսանային ոչ իսկ փամփուշտ մը կրակելով Հայաստանի առանց նախապայմանի անձնատուութիւնը` Թուրքիոյ Հանրապետութեան:

Ցիւրիխի մէջ նշեալ արձանագրութիւններու ճամբով Թուրքիա կը յուսար իրականացնել այն, ինչ չէր կրցած իրագործել 24 յուլիս 1923-ին, երբ զուիցերիական այլ քաղաքի մը` Լոզանի մէջ կնքուեցաւ դաշնագիր: Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարար Ահմեթ Տաւութօղլու արդէն բացայայտօրէն ակներեւ դարձուցած էր թրքական այս յոյսը: Ստորագրութենէն մի քանի օր առաջ, հոկտեմբեր 8-ին, մամլոյ ասուլիսի մը ընթացքին, ան շեշտեց, որ Հայաստանի հետ կայանալիք այս արձանագրութիւնները պիտի հաստատեն Լոզանի դաշնագրով ճշդուած Թուրքիոյ սահմանները:

Ընդմիշտ խաբկանքի վարպետ Տաւութօղլու «փրոթոգոլ»-ները կը ներկայացնէր իբրեւ ամբողջացումը միջազգային օրէնքի հիմամբ ընդունուած անցեալի իրաւական մէկ փաստաթուղթին: Այսինքն «փրոթոգոլ»-ները կը հանդիսանային Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ ներկայ սահմաններու հաստատման համար Լոզանի դաշնագիրէն պակսող օղակները:

Ասիկա Տաւութօղլուի կողմէ իրաւական աճպարարութեան մէկ փորձ էր` բաւարարելու համար շարունակուող սեւրեան մղձաւանջը: Սակայն, հակառակ Լոզանի, մղձաւանջը մղձաւանջ ըլլալէ չէր կրնար դադրիլ:

Առաջին, հակառակ տարածուած թիւրիմացութեան, 1923-ի Լոզանի դաշնագիրը չփոխարինեց եւ չէր կրնար փոխարինել 1920-ի Սեւրի դաշնագիրը: Այս երկուքը էին եւ տակաւին կը մնան իրարմէ տարբեր երկու դաշնագիրներ, որոնք կ՛առնչուին իրարմէ տարբեր կողմերու եւ նիւթերու:

Երկրորդ, միջազգային օրէնքի տրամադրութեամբ, Լոզանի դաշնագիրը չբարեփոխեց եւ չէր կրնար բարեփոխել Սեւրի դաշնագիրը, որովհետեւ իւրաքանչիւրը այս դաշնագիրներէն խնդրոյ առարկայ կը դարձնէր տարբեր ստորագիրներ, ինչպէս նաեւ` տարբեր նպատակներ, հարցեր եւ բաղադրեալներ: Իրականութեան մէջ Լոզանի դաշնագրի տրամադրութիւնները որեւէ տեղ ու որեւէ ձեւով չեն ակնարկեր Սեւրի դաշնագիրը բարեփոխելու կամ փոխարինելու առաջադրութեան:

Երրորդ, Սեւրի դաշնագիրը դաշնակից ուժերու եւ օսմանեան Թուրքիոյ միջեւ խաղաղութեան հաստատման ընդհանուր դաշնագիր է, ուր յատուկ կերպով տեղ գտած է Հայաստանի եւ Թուրքիոյ վէճը` տրամադրելով հայութեան հատուցում, սահմանելով Հայաստանի քաղաքական գոյութիւնը եւ ճշդելով Հայաստանի ու Թուրքիոյ սահմանները` ըստ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Վուտրօ Ուիլսընի իրաւարար վճիռին:

Լոզանի դաշնագիրին նպատակը սահմանափակ է: Անոր խորագիրն է «Մերձաւոր Արեւելքի մասին Լոզանի խորհրդաժողովը, 1922-1923»: Անոր հիմնական նպատակն է կարգաւորել 1919-1922 յոյն-թրքական պատերազմը: Անոր ստորագիր կողմերը կը հանդիսանային միայն անոնք, որոնք առնչութիւն ունին այդ պատերազմին: Արդ, այս դաշնագիրը չէր ներառեր Հայաստանը եւ չէր կարգաւորեր Հայաստանի ու Թուրքիոյ սահմանային վէճը:

Ուստի, միջազգային օրէնքի ծիրէն ներս, Տաւութօղլուի վարկածը` թէ «փրոթոգոլ»-ներու ստորագրումը պիտի հաստատէ Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանները` ըստ Լոզանի դաշնագրի տրամադրութեանց, պարզապէս անհիմն էր: Հայաստան ո՛չ կողմ էր եւ ո՛չ ալ նիւթ էր այդ դաշնագիրին համար:

Խորքին մէջ Լոզանի դաշնագիրը անուղղակի ակնարկութեամբ վերահաստատումը կատարեց Սեւրի դաշնագրով Ուիլսընեան իրաւարարութեան վճիռին հիմամբ ճշդուած Հայաստանի տարածքային սահմաններուն: Այս վերահաստատումը կատարուեցաւ դաշնագիրի յօդուած 16-ի միջոցով, ուր Թուրքիա կը հրաժարի իր բոլոր իրաւունքներէն եւ իրաւատիրութենէն բոլոր այն տարածքներուն մէջ, որոնք մաս չեն կազմեր Լոզանի դաշնագիրի քննարկման:

Հետեւաբար Սեւրի դաշնագրի թրքական մղձաւանջը կը շարունակուի:

«Ազդակ»

 

Յարակից լուրեր

  • Սփիւռքի յանձնակատարին «Յատակաժողովը»
    Սփիւռքի յանձնակատարին «Յատակաժողովը»

    Հայաստանի պարտուած եւ ձախողած կառավարութեան «Սփիւռքեան հարցերու գլխաւոր յանձնակատարի» գրասենեակը որոշած է Հոկտեմբեր ամսուան վերջերը կազմակերպել «Համաշխարհային հայկական գագաթաժողով» մը։ Գրասենեակը այս ուղղութեամբ արդէն հրաւէրներ ղրկած է Սփիւռքի կարգ մը կազմակերպութիւններու եւ անհատներու։

  • Խմբագրական. Աւելի բարենպաստ ժամանակներ` սահմանագծումի համար (Սեւրի դաշնագիրին 102-ամեակին առիթով)
    Խմբագրական. Աւելի բարենպաստ ժամանակներ` սահմանագծումի համար (Սեւրի դաշնագիրին 102-ամեակին առիթով)

    Սեւրի դաշնագիրի ստորագրութեան հերթական տարեթիւի նշումը ներկայ պայմաններուն մէջ տարբեր ուղղութիւններով խորհրդածութիւններու դուռ կը բանայ եւ այդ ճամբով հետագայ ընելիքներու մասին որոշ ուղենիշներ կը փոխանցէ:

    Սեւրի ստորագրումէն ամիսներ առաջ Սան Ռեմոյի համագումարին արդէն իսկ մեկնարկած էր Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանի յստակացման հարցով իրաւարարութեան գործընթացը, որ աւարտեցաւ Ուիլսընի կայացուցած Իրաւարար վճիռով:

  • Արմէն Գարօ - Պանք օթոմանէն ուաշինկթոն եւ Նեմեսիս՝ ամբողջական յեղափոխականը եւ դիւանագէտը
    Արմէն Գարօ - Պանք օթոմանէն ուաշինկթոն եւ Նեմեսիս՝ ամբողջական յեղափոխականը եւ դիւանագէտը

    Այսօր ծննդեան օրն է մեր ժողովուրդի մեծագոյն զաւակներէն ԱՐՄԷՆ ԳԱՐՈՅ-ի (Գարեգին Փաստրմաճեան)։ Ան ծնած էր Կարին՝ Փետրուար 9, 1872-ին։ Ան յաւիտենապէս աչքերը փակեց Մարտ 23, 1923-ին, հայրենիքէն հեռու՝ Ժընեւի մէջ։ Իր վերջին բաղձանքն էր թաղուիլ իր պաշտելի Հայաստանի հողին վրայ, որուն ազատագրութեան եւ վերականգման ի խնդիր նուիրած էր իր ողջ կեանքը։ 

  • Նախագահ Արմէն Սարգսեանի դասալքութիւնը
    Նախագահ Արմէն Սարգսեանի դասալքութիւնը

    Եթէ հայրենիքի գոյավիճակը վտանգի մատնուած չըլլար, ՀՀ Նախագահ Արմէն Սարգսեանի հրաժարականը կարելի էր ընդունիլ ըմբռնումով եւ անցնիլ։ Բնական պայմաններու տակ, մեկնելով ողջախոհութենէ եւ քաղաքական պատշաճութենէ, կարելի էր շնորհակալութիւն յայտնել Նախագահին՝ հայրենիքին ու ազգին մատուցած իր ծառայութեան համար ու անցնիլ։

  • Վտանգը Ժիրայր Լիպարիտեանէն է
    Վտանգը Ժիրայր Լիպարիտեանէն է

    Պրն. Ժիրայր Լիպարիտեան կ՛ըսէ, «Ես Ատրպէյճանէն եւ Թուրքիայէն վտանգ չեմ տեսներ։»

    Շատ ճիշդ է պրն. Լիպարիտեանը, որովհետեւ ան իր սեփական մտածումն ու զգացումը կ՛արտայայտէ Ատրպէյճանի եւ Թուրքիոյ մասին։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։