Հա

Քաղաքական

04/08/2018 - 09:30

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան երկրորդ խորհրդարանի բացումը

Նորընտիր խորհրդարանի հանդիսաւոր բացումը տեղի ունեցաւ Հայաստանի խորհրդարանի հրաւիրումից ուղիղ մէկ տարի անց՝ 1919 թ. օգոստոսի 1-ին: Խորհրդարանի նիստը բացեց նրա աւագագոյն անդամ Ասետիք Սահակեանը, քարտուղարն էր կրտսերագոյն անդամ Ենովք Միրաքեանը: Բացման օրը ներկայ էին 56 պատգամաւոր:

1919 թ. օգոստոսի

Նորընտիր խորհրդարանի հանդիսաւոր բացումը տեղի ունեցաւ Հայաստանի խորհրդարանի հրաւիրումից ուղիղ մէկ տարի անց՝ 1919 թ. օգոստոսի 1-ին: Խորհրդարանի նիստը բացեց նրա աւագագոյն անդամ Ասետիք Սահակեանը, քարտուղարն էր կրտսերագոյն անդամ Ենովք Միրաքեանը: Բացման օրը ներկայ էին 56 պատգամաւոր:

Ի տարբերութուն առաջին խորհրդարանի, որը պաշտօնապէս կոչւում էր «Հայաստանի խորհուրդ», այս նոր ընտրովի օրէնսդիր մարմինը կոչւեց «Հայաստանի պառլամենտ»: Նշենք նաեւ, որ խորհրդարանի բացման օրը յայտարարութեամբ հանդէս եկաւ ՀԺԿ Հայաստանի կոմիտէն: Նա մէկ անգամ եւս բողոքեց ընտրութիւնների ժամանակ թոյլ տրւած ապօրինութիւնների ու զեղծարարութիւնների կապակցութեամբ, պահանջեց անվաւեր համարել յունիսեան ընտրութիւնները եւ նշանակել խորհրդարանի նոր ընտրութիւններ: Բայց այս բողոքն ընդամենը ինքնահանգստացման միջոց էր եւ որեւէ գործնական նշանակութիւն այլեւս ունենալ չէր կարող:

1919 թ. օգոստոսի 5-ին կայացաւ խորհրդարանի պաշտօնական առաջին նիստը, որտեղ հաստատւեցին յունիսի 21-23-ին խորհրդարանական ընտրութիւններում ընտրւած 80 պատգամաւորների մանդատները: Մանդատային յանձնաժողովի կողմից զեկուցեց Յ. Բուդաղեանը: Արձանագրւեց, որ մի շարք ընտրատարածքներում (Ղարաքիլիսա, Համամլու, Բաշ Գառնի եւ այլն) թոյլ են տրւել առանձին խախտումներ, սակայն, հաշւի առնելով այն հանգամանքը, որ դրանք էապէս չեն ազդել ընտրութիւնների վերջնական արդիւնքների վրայ, որոշւեց մանդատները հաստատել, միաժամանակ ընդունել ի գիտութիւն ընտրութիւնների առանձին խախտումների ու անկանոնութիւնների մասին փաստերը:

Այնուհետեւ մանդատային յանձնախմբի նախագահ Յ. Բուդաղեանի ամփոփ զեկուցումից յետոյ ընտրւեց խորհրդարանի նախագահութիւն: Նախագահ ընտրւեց Աւետիս Ահարոնեանը, փոխնախագահներ՝ Լեւոն Շանթը եւ Սարգիս Արարատեանը, աւագ քարտուղար՝ Յակոբ Տէր-Յակոբեանը, իսկ կրտսեր քարտուղար՝ Արամ Սաֆրաստեանը: Խորհրդարանի նախագահութեան կազմի քւէարկութիւնից ձեռնպահ մնացին Էսէռները եւ «Արագածոտնի գիւղացիական միութեան» ներկայացուցիչը:

Խորհրդարանի գործունէութեան ընթացքում նախագահութեան կազմը փոփոխութիւններ կրեց: Դէպքերի բերումով պատգամաւոր Ա. Ահարոնեանը այդպէս էլ չվերադարձաւ հայրենիք եւ չվարեց խորհրդարանի եւ ոչ մի նիստ: Այստեղ հարց է ծագում՝ իսկ ինչո՞ւ Ա. Ահարոնեանին ընտրեցին խորհրդարանի նախագահ, երբ նա, գտնւելով արտասահմանում, գլխաւորում էր ՀՀ դիւանագիտական պատւիրակութիւնը: Այս հարցին, կարծում ենք, յստակ է պատասխանել խորհրդարանի աւագ քարտուղար Յ. Տէր-Յակոբեանը: Նա Ա. Ահարոնեանին նախագահ ընտրելը բացատրում էր նրանով, որ խորհրդարանը ցանկանում էր՝ դրանով ՀՀ պատւիրակութեան նախագահին «աւելի հեղինակութիւն ու կշիռ տւած լինել վեհաժողովի առջեւ»: Այս նոյն միտքն է հաստատում նաեւ Վ. Փափազեանն՝ իր յուշերում:

Շուտով փոփոխութիւն կատարւեց խորհրդարանի նախագահութեան կազմում: Օգոստոսի 10-ին Ս. Արարատեանը ընտրւում է նախարար եւ, բնականաբար, ազատւում փոխնախագահի պարտականութիւնից: Հետագայ ժամանակաշրջանում խորհրդարանի փոխնախագահի պարտականութիւններ են կատարել պատգամաւորներ Յովսէփ Արղութեանը, Սիրական Տիգրանեանը, Աւետիք Սահակեանը եւ Յովհաննէս Քաջազնունին: Պատգամաւոր Աւ. Խոնդկարեանն իր յուշերում տխրութեամբ էր վերյիշում իրենց (Էսէռական) ներկայացուցչի չընդգրկւելը նախագահութեան կազմում:

Մինչ նոր վարչապետի ընտրութիւնը եւ նոր կաբինետի կազմումը օգոստոսի 5-ի նիստում լսւեց վարչապետի պաշտօնակատար Ալ. Խատիսեանի զեկուցումը կառավարութեան վերջին ամիսների գործունէութեան, վարած ներքին ու արտաքին քաղաքականութեան մասին: Վարչապետի պաշտօնակատարը յայտնեց, որ վերջին երկու ամսւայ ընթացքում կառավարութիւնը հրատարակել է 152 օրէնք եւ 300-ից աւելի վարչական կարգադրութիւն: Դրանից յետոյ կառավարութիւնը ցած է դնում իր լիազօրութիւնները խորհրդարանի առջեւ: Վերջինս ընդունում է կաբինետի հրաժարականը: Օգոստոսի 7-ի նիստում՝ նախագահութեամբ Ս. Արարատեանի (Ահարոնեանը եւ Շանթը բանակցում էին), նախարար-նախագահ (վարչապետ) ընտրւեց Ալեքսանդր Խատիսեանը, եւ յանձնարարւեց նրան կազմելու հանրապետութեան նոր կառավարութիւն: Փաստենք, որ վարչապետի հաւանական թեկնածուներից էր նաեւ Ա. Գարոն (Փաստրմաջեանը), որը վայելում էր մեծ հեղինակութիւն թէ՛ արեւելահայերի, եւ թէ՛ արեւմտահայերի շրջանում: Նա Հայաստանի դեսպանն էր ԱՄՆ-ում, սակայն քւէարկութեան դրւեց միայն Ալ. Խատիսեանի թեկնածութիւնը: Վարչապետի ընտրութեան արդիւնքներն էին՝ 40 կողմ եւ 8 դէմ:

Տեղեկացնենք, որ շատ պատգամաւորներ՝ Ա. Ահարոնեան, Ա. Գարօ, Մ. Վարանդեան, Յ. Օհանջանեան, Յ. Արղութեան, Մ. Յարութիւնեան, Յ. Քաջազնունի եւ ուրիշներ, տեւական գործուղումների, դիւանագիտական աշխատանքի, պետական պաշտօնավարութեան եւ այլ պատճառներով բացակայում էին հանրապետութիւնից: Սովորաբար քւէարկութիւնների ժամանակ ձայների համեմատական սակաւութիւնը պէտք է բացատրել նաեւ նրանով, որ տարբեր ժամանակներում ոչ պակաս տասը պատգամաւոր՝ նախարարներ կամ նախարարի տեղակալներ էին, որոնք ընդունւած օրէնքով քւէարկութիւններին մասնակցելու իրաւունք չունէին: Այդ իսկ պատճառով էլ խորհրդարանական քւէարկութեան ժամանակ ձայները սովորաբար չէին անցնում 40-50-ից:

Օգոստոսի 10-ի նիստում հաստատւեց կառավարութիւնը հետեւեալ կազմով՝ Ալ. Խատիսեան (նախարար-նախագահ եւ արտգործնախարար), Ա. Գիւլխանդեան (ներքին գործերի եւ արդարադատութեան նախարար), Ս. Արարատեան (ֆինանսների եւ պարէնաւորման նախարար), Աւ. Սահակեան (խնամակալութեան եւ աշխատանքի նախարար), Ն. Աղբալեան (հանրակրթութեան եւ արւեստի նախարար) եւ գեներալ Խ. (Քր) Արարատեան (զօրական նախարար): Ինչպէս նկատում ենք, կառավարութեան կազմը կուսակցական պատկանելութեան տեսակէտից միատարր էր՝ բաղկացած զուտ դաշնակցականներից:

Օգոստոսի 15-ի նիստում լսւեց կառավարութեան յայտագիրը, որում ներկայացւած էին նոր կաբինետի ներքին ու արտաքին քաղաքականութեան հիմնական ուղղութիւններն ու մօտեցումները: Յայտագրում մասնաւորապէս ընդգծւում էր. «Նոր կառավարութիւնը՝ հենւած բովանդակ հայ ժողովրդի դարաւոր իրաւունքի եւ իղձերի վրայ, իր ամբողջ կարողութեամբ պիտի պաշտպանի եւ ձգտի իրականացնել միացեալ եւ ամբողջական Հայաստանի անկախութեան գաղափարը»: Տնտեսութեան բնագաւառում Խատիսեանի կաբինետը պարտաւորւում էր ըստ ամենայնի խրախուսել օտար ներդրումները Հայաստանում: Հողային խնդրում կառավարութիւնը պէտք է իրագործէր կալւածատիրական, եկեղեցապատկան հողերի ազգայնացում եւ դրանց բաշխումը գիւղացիներին՝ աշխատանքային եւ սպառողական նորմաներով: Կրթութեան ասպարէզում խնդիր էր դրւում սկզբնական կրթութիւնը դարձնել ընդհանուր, պարտադիր եւ ձրի:

Խատիսեանի կաբինետի յայտագրին անվստահութիւն են յայտնում միայն Էսէռները: Նրանք առարկում էին այն բանում, որ արտաքին քաղաքականութեան բնագաւառում կառավարութիւնը պէտք է հրաժարւի արեւմտեան կողմնորոշումից եւ հակւի դէպի Ռուսաստանը: Բացի այդ, նրանք գտնում էին որ, հողերի բաշխման ձեւը տակաւին չի որոշւած, եւ որ դպրոցների պետականացումը սխալ է կիրառւում կեանքում եւ այլն: Կառավարութեան յայտագիրն ընդունւում է 28 ձայնով՝ ընդդէմ 2-ի:

Այդ օրերին նորընտիր վարչապետ Ալ. Խատիսեանը հեռաւոր Ամերիկայից ստացաւ նախկին վարչապետ Յ. Քաջազնունու՝ ծրագրային բովանդակութեամբ ծաւալուն նամակը, որում վերջինս խորհուրդներ էր տալիս, թէ ինչպիսի քաղաքական ուղեգիծ ցանկալի կը լինի, որ վարի նորակազմ կառավարութիւնը:

Յ. Քաջազնունին իրաւամբ համարւում է այն ժամանակւայ ՀՀ ամենահեռատես, չափաւոր եւ հաւասարակշիռ քաղաքական գործիչներից մէկը: Վարչապետ եղած ժամանակ նա առաջնորդւում էր զուտ պետական մտածելակերպով՝ երկրորդական պլան մղելով կուսակցականը: Յ. Քաջազնունին ջանում էր իրեն պատասխանատու զգալ ոչ թէ Դաշնակցութիւն կուսակցութեան, այլ միայն ժողովրդի ու խորհրդարանի առջեւ: «Քաջազնունու գործուղումը,- փաստում էր Ռ. Տէր-Մինասեանը,- նշանակում էր ըստ էութեան հեռացում եւ Դաշնակցութեան ազդեցութեան ուժեղացում պետական կառավարման մէջ»:
Եւ, ահա, Խատիսեանին ուղղւած նամակում Քաջազնունին դնում էր պետական գործերում կուսակցութեան միջամտութեան սահմանափակման եւ աստիճանաբար դուրս մղման անհրաժեշտութիւնը: «Մենք,- գրում էր նամակի հեղինակը,- դառնալով միակ կառավարող կուսակցութիւն եւ տնօրինելով երկրի բախտը՝ չենք կարող միակողմանիորեն սահմանափակւել զուտ կուսակցական, ծրագրային սկզբունքներով, այլ նաեւ պէտք է ելնենք մեր երկրի կեցութեան իրական պայմաններից ու կարիքներից: Մեր գործը պէտք է լինի ոչ թէ մեր կուսակցութեան գաղափարների քարոզչութիւնն ու սկզբունքների ցուցադրումը, այլ երկրի վերաշինումը»:

Առաջ գնալով ասենք, որ Ալ. Խատիսեանի կաբինետը հիմնականում հաւատարիմ մնաց Յ. Քաջազնունու խորհուրդներին: Պէտք է ասել, որ Խատիսեանը եւս Քաջազնունու պէս պետական մտածողութեան գործիչ էր, եւ գտնում էր, որ կուսակցութիւնը չպէտք է միջամտի կառավարութեան ընթացիկ պետական գործերին: Ռուբէնը նկատում է, որ Խատիսեանի կառավարութեան ընդհանուր տեսակէտն ու որդեգրած ուղղութիւնը մնում էր քաջազնունիական: «Խատիսեանը ձգտում էր չէզոքացնել Բիւրոն ու կուսակցութեան մարմինները եւ աւելի շատ յենւել պառլամենտի վրայ»: Բայց պէտք է ասել, որ Խատիսեանը այդ բանը՝ չէզոքացումը, կատարում էր շատ զգուշօրէն եւ մեծ տակտով: Նա կուսակցութեան հանդէպ վարում էր խուսանաւման, փափուկ քաղաքականութիւն: Արդիւնքում՝ Խատիսեանը ձգտում էր յենւել ե՛ւ խորհրդարանի, ե՛ւ կուսակցութեան, ե՛ւ իշխանութեան վրայ:

 

Արարատ Յակոբեան
«Հայաստանի խորհրդարանը եւ քաղաքական կուսակցութիւնները 1918-1920 թթ.»

Յարակից լուրեր

  • Այսօր Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հիմնադիր՝ Արամ Մանուկեանի ծննդեան օրն է
    Այսօր Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հիմնադիր՝ Արամ Մանուկեանի ծննդեան օրն է

    1879 թ. մարտի 19-ին ազատ, հպարտ ու անպարտ Արցախի Շուշի քաղաքում ծնւեց Արամ Մանուկեանը (ծննդեան անւամբ Սարգիս Յարութիւնի Յովհաննիսեան)՝ մի մարդ, ով իրականութիւն էր դարձնելու անկախ պետականութեան վերականգնման հայ ժողովրդի բազմադարեան իղձը՝ հիմք դնելով Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեանը:

  • Յովհաննէս Քաջազնունու գործունէութիւնն արտասահմանում
    Յովհաննէս Քաջազնունու գործունէութիւնն արտասահմանում

    Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան առաջին շրջանի պատմութիւնը, իր դժւարին, բարդ ու հակասական իրադարձութիւններով հանդերձ, անխզելիօրէն կապւած է Յ. Քաջազնունու անւան հետ: Նա բարձր պետական մտածելակերպի տէր անձնաւորութիւն էր եւ իր վարած խոհեմ, չափաւոր եւ պրագմատիկ քաղաքականութեամբ կարողացաւ զերծ պահել Հայաստանի մանուկ հանրապետութիւնը թուրքերի, վրացիների եւ ադրբեջանցիների քաղաքական թակարդներից, եւ այդ իսկ պատճառով անուրանալի են նրա ծառայութիւնները Հայաստանի Հանրապետութեան կերտման գործում:

  • Յովհաննէս Քաջազնունու ճակատագիրը Խորհրդային Հայաստանում
    Յովհաննէս Քաջազնունու ճակատագիրը Խորհրդային Հայաստանում

    Յովհաննէս Քաջազնունին լայն հասարակայնութեանը յայտնի է որպէս 1918-1920 թթ. Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին վարչապետ, Բաքւի հայկական Ս. Թադէոս-Բարդուղիմէոս մայր տաճարի ճարտարապետ եւ «Դաշնակցութիւնը անելիք չունի այլեւս» հանրայայտ գրքի հեղինակ, սակայն քչերին է յայտնի, թէ ինչ ճակատագրի արժանացաւ մեծանուն հայը` հայրենիք վերադառնալուց յետոյ: Ընթերցողին ներկայացնում ենք մեծ հայի կեանքի Խորհրդային Հայաստանում ապրած տարիների չլուսաբանված էջերը:

  • ՀՅԴ Երեւանի Քաղաքային կոմիտէի նախաձեռնութեամբ հեռացւեց «Տաշիր պիցցայի» ցուցատախտակը
    ՀՅԴ Երեւանի Քաղաքային կոմիտէի նախաձեռնութեամբ հեռացւեց «Տաշիր պիցցայի» ցուցատախտակը

    Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան ոչ միայն հոգեւոր, այլեւ նիւթական ժառանգութիւնը մեզ համար արժէք է, որի պատշաճ խնամքը, արժեւորումն ու փոխանցումը սերունդներին՝ բոլորիս պարտքն է. Yerkir.am-ի հետ զրոյցում նշեց ՀՅԴ Երեւանի Քաղաքային կոմիտէի նախագահ Գեղամ Մուշեղեանը, ով նաեւ շնորհակալութիւն յայտնեց «Տաշիր-պիցցա» սննդի սպասարկման ցանցի տնօրինութեանը՝ իրենց նախաձեռնութեանը ջերմօրէն արձագանքելու եւ «Տաշիր-պիցցայի»՝ Հանրապետութեան 37 հասցէում գտնւող երեւանեան սրահներից մէկի «Տաշիր-պիցցա» վերտառութեամբ ցուցատախտակը հանելու համար:

  • Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հիմնադրման 101-ամեակի առթիւ ժողովրդական տօնախմբութիւն՝ Նոր Ջուղայում
    Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հիմնադրման 101-ամեակի առթիւ ժողովրդական տօնախմբութիւն՝ Նոր Ջուղայում

    Երեքշաբթի՝ 2019 թւականի մայիսի 28-ի երեկոյեան, Նոր Ջուղայի Հայ Մ. Մ. «Արարատ» միութեան մարզասրահում, ժողովրդական տօնախմբութեամբ նշւեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հիմնադրման 101-ամեակը։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։