Հա

Քաղաքական

23/09/2022 - 09:00

«Մենք անձնական շահերին, ինքնավստահութեանը եւ համախմբմանը այլընտրանք չունենք»․ Զոհրաբ Մնացականեան

Մենք մեր ֆիզիկական անվտանգութեանը, ինքնիշխանութեանը եւ ազատութեանը սպառնացող էկզիստենցիալ սպառնալիքին եւ մարտահրաւէրին դիմակայելու նոր փուլ ենք ապրում: Այս մասին իր յօդւածում գրել է Հայաստանի նախկին ԱԳ նախարար Զոհրաբ Մնացականեանը։

«alikonline.ir» - Մենք մեր ֆիզիկական անվտանգութեանը, ինքնիշխանութեանը եւ ազատութեանը սպառնացող էկզիստենցիալ սպառնալիքին եւ մարտահրաւէրին դիմակայելու նոր փուլ ենք ապրում: Այս մասին իր յօդւածում գրել է Հայաստանի նախկին ԱԳ նախարար Զոհրաբ Մնացականեանը։

«Կա կոշտ, յստակ եւ ակնյայտ փաստ՝ սեպտեմբերի 13-ի կէսգիշերից քիչ անց Ադրբեջանը մի քանի ուղղութիւններից յարձակվել է Հայաստանի վրայ՝ հարւածներ հասցնելով նրա հարաւարեւելեան եւ արեւելեան սահմանին՝ քաղաքացիական ենթակառուցւածքներին եւ բնակավայրերին, ինչպէս նաեւ ներխուժել Հայաստանի տարածքի խորքերը՝ ծանր հրետանի, ականանետներ եւ անօդաչու թռչող սարքեր օգտագործելով։ Ադրբեջանի ցամաքային ուժերը մտել են Հայաստանի տարածք՝ Հայաստանի տարածքում վերահսկողական դիրքեր հաստատելու նպատակով։ Այս զեկոյցը գրելու պահին ռազմական ագրեսիան Հայաստանի դէմ եւ նրա ինքնիշխան տարածքի օկուպացումը շարունակւում է։ Հայկական սադրանքների մասին բոլորովին անիմաստ պնդումները այս ագրեսիայի համար անհրաժեշտ քարոզչական ֆոնն են։ Չէր կարելի ակնկալել, որ Ադրբեջանը բացայայտ կը յայտարարի, որ դիմել է ուժի, քանի որ զգում էր բարենպաստ ռազմական եւ աշխարհաքաղաքական պայմաններ՝ բանակցութիւնների ներկայ համատեքստում Հայաստանի վրայ իր բոլոր պահանջներով ճնշում գործադրելու համար:

Հայաստանի համար ադրբեջանական քարոզչութեան խնդիրն այն է, որ նրանք օգտագործում են իրենց նարատիւները միջազգային հանրութեան մէջ եւ միջազգային լրատւամիջոցներում, որոնք գերադասում են թաքնւել «չէզոքութեան» վահանի յետեւում՝ իրենց շահերը պաշտպանելու կամ լուրերի «հաւասարակշռւած լուսաբանման» համար, որպէսզի աջակցեն աւելի լայն հաստատւած պատմութիւնները՝ տարածաշրջանում եւ դրանից դուրս աշխարհաքաղաքական իրադարձութիւնների վերաբերեալ: Ինչպէ՞ս լուծենք այս խնդիրը:

Մեր՝ հայերիս մէջ պահպանւում են մշտական պատրանքները մեր ազգի միջազգային փրկիչների մասին, որը եղել է ամենակործանարար մտածելակերպը, որը մենք կարողացել ենք որդեգրել մեր պատմութեան մեծ մասում, յատկապէս ինքնիշխանութեան վերականգնումից յետոյ: Դրանք փոխելու համար անհրաժեշտ է վերջապէս ընդունել եւ հաւատարիմ մնալ որոշակի հիմունքներին: Առաջին, աշխարհն անարդար է, եւ շատ յաճախ արդար չէ հէնց մեր հանդէպ։

Երկրորդ՝ պէտք է դադարենք ազգային-ազատագրական շարժման մտածողութիւնը ազգային պետութեանը պարտադրել։ Սա վնաս է հասցնում արդիւնաւէտ միջազգային փոխգործակցութեան եւ ազգային շահերի առաջմղման պրագմատիկ գործողութիւններին: Ազգային պետութեան գլխաւոր առաջնահերթութիւնը ազգային շահերի եւ ինքնիշխան տարածքի պաշտպանութիւնն է։ Երրորդ կողմին այս գործառոյթի փոխանցումն ընդամէնը ազգային-ազատագրական շարժման աշխարհայեացքի դրսեւորում է։

Պրագմատիկ միասնութիւն

Ուինսթոն Չերչիլը մի անգամ դիպուկ ասել է. «Հնարաւոր է դուք պայքարէք, երբ յաղթանակի յոյս չկայ, քանի որ աւելի լաւ է մեռնել, քան ապրել ստրկութեան մէջ»: Աստւած պահապան մեր բանակին՝ մենք կարող ենք յաղթել, նոյնիսկ եթէ դա անհնարին է թւում։ Սակայն, Աստւած մեզ ուժ տայ մեր ազգային խղճի, պրագմատիզմի, իմաստութեան եւ պարզութեան համար, որպէսզի վերջապէս ընդունենք պրագմատիկ միասնութեան զգացումը (չշփոթել միօրինակութեան հետ, Աստւած մի արասցէ): Սա անհրաժեշտ է մեր պաշտպանական ներուժին կշիռ եւ կոնսոլիդացւած համազգային հասարակական աջակցութիւն տալու համար։ Ճակատամարտերի եւ պատերազմների մեծ մասը յաղթում է ոգու ուժով: Սա մեզ անհրաժեշտ է մեր ինքնիշխանութիւնը, մեր ժողովրդավարութիւնը, մեր ազատութիւնները, մեր ինքնութիւնը, մեր ժառանգութիւնը եւ, ամենակարեւորը, մեր ապագան պաշտպանելու համար:

Միջազգային մասնակցութիւնը մեր ամենակարեւոր գործիքակազմի ինքնիշխան հաւաքածուի գործիքներից մէկն է՝ կայուն ազգային անվտանգութեան եւ ազգային զարգացման համար անհրաժեշտ միջավայր եւ պայմաններ ստեղծելու համար: Ազգային պետութիւնները համագործակցում կամ հակադրւում են միմեանց առաջին հերթին, եթէ ոչ բացառապէս, ազգային շահերը պաշտպանելու եւ առաջ մղելու համար:

Արտաքին քաղաքականութիւնը խորը չէ, քանի դեռ այն չի ամրապնդւել միջազգային գործընկերների շահերը գրաւելու համար բաւարար եւ կայուն ազգային կարողութեամբ: Համաշխարհային փորձը մշտապէս ցոյց է տալիս, որ ազգային ներուժը պարտադիր չէ, որ հողի տակից հանւի: Իհարկէ, խօսքը միայն նաւթի ու գազի մասին չէ, թէեւ, ինչպէս յաճախ ենք տեսնում մեր տարածաշրջանում, դրանք յաճախ կենտրոնական տեղ են զբաղեցնում միջազգային հանրութեան աչքում։ Սակայն աշխարհի շատ երկրների եւ մասնաւորապէս Եւրոպայի փորձը ցոյց է տւել ազգային հզօր ներուժի յստակ եւ համոզիչ օրինակներ՝ հիմնւած գործող պետական ինստիտուտների եւ մրցունակ ժամանակակից եւ առաջադեմ տնտեսութեան վրայ, որը յաջողութեամբ ինտեգրւած է միջազգային մակարդակում։ Երեսուն տարին բաւականին երկար ժամանակ է ժամանակակից պատմութեան համար։ Յիշէք Ֆինլանդիային 1945-1975 թւականներին: Հայաստանի պարագայում որեւէ կասկած չկայ մեր ժողովրդի ուժի եւ տաղանդի հարցում՝ մեր երկար պատմութեան այս պահին եւս մէկ գոյութեան սպառնալիքից վեր կանգնելու համար։ Արդիւնաւէտ գործող պետութիւնը եւ նրա ինստիտուտները, ժողովրդավարական համակարգում օրէնքի գերակայութեան արդար եւ արդիւնաւէտ կիրառումը, անհրաժեշտ ենթակառուցւածքների զարգացումը եւ որակեալ կրթութիւնը այն չորս հիմնասիւներն են, որոնց վրայ մենք կարող ենք յաջողութեամբ շարունակել կառուցել մեր ազգային անվտանգութիւնը եւ ազգային զարգացումը ու յաջողութեամբ սերտ շահեր ստեղծել մեր միջազգային գործընկերների մեծ մասի հետ: Կարճ ասած՝ արտաքին քաղաքականութիւնը սկսւում է տնից։ Եւ արտաքին քաղաքականութիւնն այդ նպատակով ամրապնդում է համագործակցութիւնը միջազգային գործընկերների հետ։

Ինքնիշխանութեան մտածելակերպ արմատաւորմամբ եւ կայունութեամբ ռազմավարական առաջնահերթութիւնները, ինչպիսիք են վերը թւարկւածները, (եւ, անկասկած, շատերը դրանք անհամոզիչ կը համարեն) չպէտք է ընկալւեն կամ հետապնդւեն որպէս կարճաժամկէտ, միջնաժամկէտ կամ երկարաժամկէտ քաղաքականութիւն, այլ որպէս պետութեան ու հասարակութիան մշտական վիճակ։

Միեւնոյն ժամանակ, մենք ներկայումս հաւաքականօրէն լուծում ենք անվտանգութեան որոշակի հիմնարար եւ սուր մարտահրաւէրներ, որոնց նախադրեալները որոշւել են 2020 թւականի Արցախեան պատերազմի կործանարար ելքով։ Ներկայիս էսկալացիան 2020 թւականի նոյեմբերի 9-ից յետոյ ի յայտ եկած խորը անկայունութեան վերջին, թէեւ ոչ միակ դրսեւորումն է։ Հայաստանի ներկայիս ռազմավարական մարտահրաւէրների մասշտաբներն ու դինամիկան որոշւում են առաջին հերթին 2020 թւականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ յայտարարութեան բովանդակութեամբ (եւ այնուհետեւ աւելի մանրամասն շարադրւած են 2021 թւականի յունւարի 11-ի եւ նոյեմբերի 26-ի յայտարարութիւններում)։

Կոլեկտիւ մտածողութիւն

2020 թւականի Արցախեան պատերազմի պատճառներն ու հետեւանքները եղել են եւ տեսանելի ապագայում կը մնան Հայաստանում եւ Արցախում հասարակական-քաղաքական բանավէճերի կատաղի եւ յաճախ կոնֆրոնտացիոն թեման։ Կարելի է ենթադրել, որ ամբարտավանութեան պատճառով բազմաթիւ սխալ դատողութիւնները, որոնք ծնւել են վերջին 30 տարիների ընթացքում եւ մասնաւորապէս 1994-ից, նոյնպէս եղել են այդպիսի պատճառների եւ հետեւանքների թւում: Բանավէճի բարձր յուզական լիցքը, թերեւս, անխուսափելի է, թէեւ իրավիճակի վերաբերեալ աւելի զուսպ հաւաքական իմաստաւորումը կարող է աւելի օգտակար եւ հասուն լինել: Մի կողմ թողնելով զգալի աղբը եւ զգացմունքային պոռթկումները, այս բանավէճերում կան անթիւ ծանրակշիռ փաստարկներ, ինչպէս քննադատութեան, այնպէս էլ դէպի առաջ ուղու առնչութեամբ, որոնք յստակօրէն ընդգծում են խօսքի ազատութեան իրաւունքի եւ այդ հարցում մնացած բոլոր իրաւունքների ու ազատութիւնների արժէքը: Կարելի է նախընտրել հասարակական տարածքում անկարգութիւնը, բայց այս անկարգութիւնը շատ աւելի նախընտրելի է աւտորիտարիզմի «կարգից»։ Հէնց նման բանավէճերից, որքան էլ խճճւած, թէժ եւ կոնֆրոնտացիոն լինեն, առաջանում է հանրային կոնսենսուս եւ որոշւում է հանրային քաղաքականութիւնը, որն անցկացւում է արդար եւ ժողովրդավարական ընտրութիւններում մեծամասնութեամբ ընտրւած կառավարութեան կողմից: Հաշւի առնելով մեր ժողովրդին եւ հասարակութեանը բնորոշ ազգային առանձնայատկութիւնները՝ սա միակ ճանապարհն է մեր ինքնիշխան պետութեան մէջ կենսունակ եւ առողջ սոցիալական կեանքը պահպանելու համար: Այսպիսով, Հայաստանի պարագայում ժողովրդավարութիւնը ոչմիայն եւս մէկ քաղաքական մոդել չէ, այլ անվտանգութեան պայման, որոշիչ պայման եւ ազգային շահեր հետապնդող կազմակերպչական սկզբունք։

Զգալի էսկալացիայի ներկայիս անմիջական խնդրի համատեքստում եւ հաշւի առնելով վերը նշւած դիտարկումները, ակնյայտ է դառնում, որ Հայաստանի արտաքին քաղաքականութիւնը որոշող անձինք բախւում են Ռուսաստանի միջնորդութեամբ 2020 եւ 2021 թւականների եռակողմ յայտարարութիւններում ծածկագրւած նոր նարատիւի լուրջ խնդրին, ինչպէս նաեւ ելնում են միջնորդութեան զուգահեռ ուղուց, որն իրականացւում է Եւրոմիութեան կողմից։ Սա բոլորովին նոր իրավիճակ է տարածաշրջանում, որը զգալիօրէն, բայց ոչ ամբողջութեամբ, զրոյացնում է այն նարատիւներն ու օպերատիւ պարամետրերը, որոնք կային մինչեւ 2020 թւականի Արցախեան պատերազմի մեկնարկը։

Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան էութիւնը որոշող հիմնական հարցերը, այն է՝ Արցախի կարգավիճակը՝ հիմնւած ինքնորոշման իրաւունքի իրացման վրայ, Հայաստանի կողմից երաշխաւորւած՝ Արցախի ժողովրդի համապարփակ եւ կայուն անվտանգութիւնը (այդ թւում՝ Հայաստանի հետ անմիջական կապի միջոցով) եւ միջազգային պայմանագրերը ոչ միայն տուժել են, այլեւ ենթարկւել են լուրջ ռիսկերի։ Արցախի ժողովրդին սպառնացող էկզիստենցիալ սպառնալիքը միայն խորացել է։ Սակայն հիմնական խնդիրները, որոնք որոշում են հակամարտութեան պատճառները, ոչ մի տեղ չեն անհետացել։ Դրանք զգալի ճնշման եւ վերակառուցման են ենթարկւում նոր հանգամանքների լոյսի ներքոյ: Այս իրողութիւնը հիմնարար նախապայման է երկարաժամկէտ քաղաքականութեան ռազմավարական տարբերակները գնահատելու համար։

Նոյեմբերի 9-ի յայտարարութեան մէջ նախ հրադադար է հաստատւում շատ կոնկրետ մեխանիզմի օգտագործմամբ՝ ռուսական խաղաղապահ ուժեր մտցնելով։ Սա ինքնին կարեւոր է, քանի որ ստեղծւած պայմաններում խաղաղապահ առաքելութիւնը մնում է Արցախի վրայ յարձակումը վերսկսելու միակ զսպող գործօնը։ Այն նաեւ կարեւոր տարածք է ապահովում՝ կողմերին հակամարտութեան կարգաւորման դիւանագիտական գործընթացում կրկին ներգրաւելու համար։ Իհարկէ, հակամարտութիւնների լուծման նախընտրելի միջոցը խաղաղ գործընթացն է, բանակցութիւնները եւ դիւանագիտութիւնը։ Աւելի լաւ է խօսել, քան կռւել։ Միեւնոյն ժամանակ, նոյեմբերի 9-ի յայտարարութեան բովանդակութիւնից մի քանի շատ էական նոր ռիսկեր են ի յայտ գալիս։

Առաջինը՝ խաղաղապահներն իսկապէս ապահովում են Արցախի անվտանգութիւնը։ Ստեղծւած հանգամանքներում սա Արցախի համար հասանելի միակ պայմանագիրն է։ Սակայն այս պայմանաւորւածութեան խոցելիութիւնը բխում է խաղաղապահ գործողութեան ժամկէտի սահմանումից՝ անկախ այն բանից, թէ ինչ որակումներ կարող են պարունակւել տեքստում։ Անկասկած, պէտք է ակնկալել, որ Ադրբեջանը կատաղի կերպով կը փորձի վերադարձնել այն գինը, որը վճարել է 2020 թւականի պատերազմի ելքի համար։ Այս գինը նրա տարածքում օտարերկրեայ ռազմական կազմաւորման ներկայութիւնն է, որը ստեղծում է զգալի խոցելիութիւններ անվտանգութեան առումով, այդ թւում՝ երկրի ներսում։

Բացի այդ, միջազգային յարաբերութիւնների ներկապնակում փոխւող գոյները, ամենայն հաւանականութեամբ, կը դիմանան ռուսական խաղաղապահ գործողութեան աւելի լայն մարտահրաւէրին ուժի որոշ այլ կենտրոնների կողմից: Իր նպատակին հասնելու համար Ադրբեջանի ներդրած հիանալի մեթոդներից մէկը խաղաղութեան համաձայնագրի պնդումն է՝ իր տարածքային ամբողջականութեան բացայայտ անվերապահ ճանաչմամբ, որում «Լեռնային Ղարաբաղ հասկացութիւն չկայ»։ Միջազգային հանրութեան որոշ հատւածներից դեռեւս կան այս մտածելակերպը որդեգրելու յստակ նշաններ եւ ակնարկներ՝ յանուն աւելի լայն տարածաշրջանային խաղաղութեան։ Սա ակնյայտօրէն անընդունելի եւ առաւել վտանգաւոր է Արցախի եւ Հայաստանի ժողովրդի համար։

Նման գծի որդեգրման հետեւանքներն են Արցախի ժողովրդի բռնի տեղահանումը, էթնիկ զտումները եւ ոչնչացումը, պատմական հողի վրայ նրա գտնւելու բոլոր հետքերը ջնջելը։ Նախկինում Ադրբեջանի կողմից կատարւած նմանատիպ գործողութիւնների պատմական դառը փորձ կայ։ Յիշէք, օրինակ, Նախիջեւանը։ Այս փաստարկը պաշտպանւում է Հայաստանի կողմից՝ Արցախն Ադրբեջանին ենթարկւելուց ի վեր։ Պատմութիւնը դարձել է ձեւակերպւած եւ միջազգային ճանաչում է գտել 1988 թւականին՝ Խորհրդային Միութեան վերջին տարիներին բաց քաղաքականութեան արդիւնքում։ Սա ընդգծում է արցախահայութեան համար էքզիստենցիալ սպառնալիքի առկայութիւնը։ Կարգավիճակի հիմնախնդրի, որպէս անվտանգութեան հարցի ածանցեալի, կրիտիկական գործառոյթը, որն ապրապնդւում է ինքնորոշման իրաւունքի հայեցակարգով, որոշւում է հէնց հայերի համար շատ շօշափելի ֆիզիկական սպառնալիքի առկայութեամբ, եթէ ուղղակի ադրբեջանական իրաւասութիւն լինի։ Չի կարելի լիովին ապաւինել միջազգային զսպման մեխանիզմների փխրունութեանը եւ դանդաղութեանը, երբ արդէն սկսւել են էթնիկ զտումների գործողութիւնները:

Երկրորդ՝ նոյեմբերի 9-ի յայտարարութիւնը արմատապէս փոխում է Հայաստանի եւ Արցախի միջեւ ուղիղ կապի գաղափարը։ Այն փաստը, որ Լաչինի միջանցքի վերահսկողութիւնը պատւիրակւած է ռուս խաղաղապահներին, եւ չի իրականացւում հայկական կողմից, զգալի խոցելիութիւններ է մտցնում Արցախի եւ Հայաստանի միջեւ ուղիղ կապի կայունութեան մէջ եւ դրանով իսկ ստեղծում է անվտանգութեան կրիտիկական խախտում միջնաժամկէտ եւ երկարաժամկէտ հեռանկարում։

Երրորդ՝ անդրադառնալով տարածաշրջանային տնտեսական եւ տրանսպորտային կապերի բացման կարեւոր առաջնահերթութեանը, նոյեմբերի 9-ի յայտարարութիւնն ընդհանուր յղում չի անում այս բոլոր կապերին: Փոխարէնը, աւելորդ առանձին յղում է անում Նախիջեւանի եւ Ադրբեջանի միջեւ եղած այս կապերից մէկին։ Հետագայում դա խիստ վտանգաւոր դարձաւ Հայաստանի համար։ Կողմերի կողմից այս կոնկրետ օղակի կարգավիճակի ներկայիս տրամագծօրէն հակառակ մեկնաբանութիւններում Ադրբեջանը փորձում է ամրագրել «միջանցք» հասկացութիւնը՝ ուղղակիօրէն մարտահրաւէր նետելով հարաւում գտնւող իր տարածքների նկատմամբ Հայաստանի ինքնիշխան վերահսկողութեանը: Այս հղումը փաստացի դառնում է Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի վրայ էկզիստենցիալ սպառնալիքներ տարածելու միջոց, ինչը մենք տեսնում ենք ներկայ էսկալացիայի ժամանակ։

Դժւար է օբիեկտիւօրէն գնահատել Եւրոմիութեան միջնորդական ջանքերից բխող նարատիւը, քանի որ դրա բովանդակութեան մասին հանրութեանը հասանելի տեղեկատւութիւնը քիչ է: Այնուամենայնիւ, նոյեմբերի 9-ի յայտարարութեան շարադրանքից արմատական շեղման էական նշաններ չկան։ Ըստ երեւոյթին, հաղորդակցութիւնների, միջանցքների եւ խաղաղութեան համաձայնագրերի շուրջ պտտւող նոյն օրակարգը որոշում է ԵՄ միջնորդութեան դինամիկան՝ թեմայի վարիացիներով: Յատկանշական է, որ Եւրոմիութիւնը յստակ արտայայտել է անվտանգ էներգետիկ համագործակցութեան իր հիմնական նպատակը, ինչի մասին է վկայում յուլիսի 18-ին Եւրոյանձնաժողովի նախագահի յայտարարութիւնը։ Սա գրւած է արձանագրութեան մէջ։ Ընդհանուր առմամբ, միջնորդական երկու գործընթացները, կարծես, սահմանում են միանման եւ հետեւողական գերիշխող նարատիւ, որն ընդգծում է մեր արտաքին քաղաքականութիւն մշակողների առջեւ ծառացած խնդիրները:

Խաղադրոյքները տարածաշրջանում

Բացի Ադրբեջանից եկող մարտահրաւէրներից, զգալի ռիսկեր կան նաեւ միջազգային յարաբերութիւններում աւելի լայն իմաստով խորացող առճակատման հետ, որում ներգրաււած են մեր տարածաշրջանում որոշակի շահեր ունեցող տարածաշրջանային եւ միջազգային խաղացողները։ Դրանցից ամենանշանաւորներն են Ռուսաստանը, Թուրքիան, Իրանը, Եւրոմիութիւնը եւ ԱՄՆ-ը։ Ցաւօք, քաղաքական գործիչների, դիտորդների եւ մեկնաբանների շրջանում կարծրատիպեր կան աւագ եղբայրների ընկերների եւ թշնամիների յաճախ պարզեցւած պատկերացման մասին, որոնք էլ աւելի են սրւում Ուկրայինայում շարունակւող պատերազմով: Երբ փղերը տրորում են խոտը, փոքր երկրները մեծ գործարքներում մանրադրամ դառնալու վտանգի առաջ են կանգնում: Մեր պատմութիւնն այս հարցում մեզ դառը դասեր է տւել։ Հերթական անգամ մեզ մարտահրաւէր է նետում՝ մեր էկզիստենցիալ սպառնալիքների եւ կենսական շահերի նկատմամբ ուշադրութեան եւ զգայունութեան նւազումը՝ ծանր քաշայինների միջեւ լարւածութեան սրման ֆոնին:

Իրերի այսպիսի դրութիւնը եւ վերը նշւած սրւած ռիսկերը ոչ մի կերպ չպէտք է մեզ համոզեն հաշտւել անյուսութեան հետ: Սա փորձ է իրատեսական եւ արդարացի (նորից, իհարկէ, ոչ վերջնական) գնահատելու ներկայիս պայմանները, որում մենք յայտնւել ենք։ Միայն այս մօտեցմամբ մեր արտաքին քաղաքականութիւն մշակողները կարող են որոշել առկայ խնդիրների լուծման պրագմատիկ ճանապարհը։

Իհարկէ, խելամիտ չէր լինի մեր գործողութիւնների տարբերակները գնահատելիս թերագնահատել կամ մի կողմ թողնել մարտահրաւէրների աւելի լայն համատեքստը եւ միջազգային ու տարածաշրջանային խաղացողների արմատացած շահերը:

Ներկայում, կարծես թէ, շօշափելի է անորոշութեան եւ շփոթութեան զգալի աստիճան կայ այն առումով, թէ ինչ ենք ուզում: Հնարաւոր է, մի քիչ դժւար լինի յստակ պատասխաններ ձեւակերպել գերիշխող, հաստատւած նարատիւների ճնշման ներքոյ, որոնք սահմանափակում են: Բարդ մեկնաբանութիւններ պէտք չեն՝ նկատելու եւ հասկանալու համար, որ գոյութիւն ունեցող շրջանակն ու պարամետրերը, որոնց շրջանակներում մենք արձագանգում ենք սպառնալիքներին, առաւելագոյնս անբարենպաստ են: Հետեւաբար, թերեւս միակ անմիջական գործառոյթը, որի վրայ պէտք է կենտրոնանալ, նարատիւների եւ պարամետրերի ընդլայնումն է, յատկապէս նրանց, որոնք պէտք է կոդաւորման որոշակի ձեւ ստանան:

Էկզիստենցիալ սպառնալիքների եւ մեր ազգային շահերի վերաբերեալ մեր մտահոգութիւնները արդարացւած են եւ օրինական։ Վերջին էսկալացիան՝ ագրեսիան եւ Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի օկուպացումը, ուղղակիօրէն վկայում են դրա մասին։ Բացարձակապէս անհնար է հաշտւել այս ընթացիկ եւ ակնյայտօրէն փխրուն զինադադարի հետ, որը շարունակում է գործել այս յօդւածը գրելու պահին: Հրադադարը պատրանքային բնոյթ է կրում, քանի որ օկուպացիայի փաստը պահպանւում է, եւ ռազմական գործողութիւնների վերսկսման ռիսկերը մեծ են։ Բացի այդ, առանց Հայաստանի տարածքից ադրբեջանական զօրքերի դուրսբերման իրավիճակի հանգուցալուծման գլխաւոր վտանգը թոյլ տալն է, որ Ադրբեջանը յաջողութեամբ կիրառի «սալեամիի մարտավարութիւնը»: Այս սխեման ենթադրում է էսկալացիայի այս փուլում կտրել եւ վերահսկողութեան տակ վերցնել տարածքներ, որոնք ներկայումս արդէն կազմում են Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի աւելի քան 50 ք/կմ-ը, իսկ յետոյ սպասել մեր տարածք ներթափանցումն ընդլայնելու յաջորդ բարենպաստ պատուհանին։ Իրավիճակը շարունակում է մնալ անկայուն եւ վտանգաւոր։

Այնուամենայնիւ, այս վերջին էսկալացիան եւ զանգւածային ագրեսիան, չնայած լուրջ սպառնալիք լինելուն, նոյնպէս գործելու նոր կոչ է։

Արտաքին քաղաքականութիւն մշակողների համար խիստ վերապահւած գործողութիւնների ոչ վերջնական ցանկում կարելի է առաջարկել ընդլայնել փաստացի միջազգային ներկայութիւնը տեղում եւ ընդլայնել միջազգային հանրութեան աչքերի ու ականջների շրջանակը:

Հայաստանի դէմ ագրեսիայի արդիւնքը եղաւ ադրբեջանական զինուժի փաստացի ներկայութիւնը Հայաստանի տարածքում։ Հսկայական վնասներ են հասցւել քաղաքացիական ենթակառուցւածքներին եւ բնակավայրերին։ Կան մեծ զոհեր, այդ թւում՝ խաղաղ բնակչութեան շրջանում։ Կան տասնեակ վիրաւորներ, այդ թւում՝ խաղաղ բնակիչներ։ Հազարաւոր մարդիկ դարձել են ներքին տեղահանւածներ։ Ստոր վայրագութիւններ են կատարւել հայ զինծառայողների նկատմամբ. Այս գրելու պահին Հայաստանի իշխանութիւնները հրապարակել են կորուստների եւ վնասների թարմացւած ցուցակները։ Այն, որ ռեզիդենտ դեսպանները անցեալ շաբաթ այցելել են հակամարտութիւնների տարածքներ, օգտակար է, թէեւ դա շատ քիչ է։ Միջազգային հանրութեան իրազեկւածութիւնը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է աւելի ինստիտուցիոնալ մօտեցում՝ համապատասխան կազմակերպութիւններից, այդ թւում՝ ՄԱԿ-ից եւ ԵԱՀԿ-ից մասնագիտական առաքելութիւնների ներգրաւմամբ: Նրանց վրայ դրւած են բոլոր տեսակի խախտումների ու ագրեսիայի փաստերի արձանագրման եւ այդ կազմակերպութիւնների անդամներին հասցնելու կարեւոր գործառոյթները։ Ի թիւս այլ բաների, նրանք կարող էին ընդլայնել եւ փոխել պատմութիւնը: Դրանք մեր օրինական մտահոգութիւններն ու սպառնալիքներն արտացոլող նարատիւ մշակելու միջոց են: Նրանց զեկոյցները կարեւոր հիմք են նարատիւի նոր կոդաւորման համար՝ համապատասխան մարմիններում համապատասխան որոշումների ընդունման միջոցով: Այն, որ ՄԱԿ Անվտանգութեան խորհրդի որոշ անդամներ անցեալ շաբաթ իրենց նիստի ժամանակ բողոքել են տեղեկատւութեան պակասից, ինչը թոյլ արդարացում է, ծանրակշիռ փաստարկ է այն բանի օգտին, որ պնդէն անյապաղ համապատասխան առաքելութիւններ ուղարկել տարածաշրջան։

Միւս կարեւոր ոլորտը հանրային դիւանագիտութիւնն է։ Ներկայացուցիչների պալատի խօսնակ Նենսի Փելոսիի եւ նրա պատւիրակութեան այցը Հայաստան հանրային տարածքում, յատկապէս միջազգային մամուլում հաստատւած նարատիւները վիճարկելու համոզիչ օրինակ է, որոնք հիմնւած են պարզեցւած կլիշեների վրայ, թէ ով ում բարեկամն է: Հայաստանի օրինական մտահոգութիւնների եւ նրա հանդէպ սպառնալիքների վրայ հասարակութեան ուշադրութեան հետագայ հրաւիրման համաձայնեցւած գործողութիւնները նոյնպէս առաջնահերթ գործառոյթների թւում են:

Զսպումը ամենադժւար խնդիրն է։ Այս մարտահրաւէրն առաջին հերթին վերաբերում է Արցախի դէմ ադրբեջանական ագրեսիայի կամ Թուրքիայի ագրեսիւ գործողութիւնների վերսկսմանը, այդ թւում՝ Նախիջեւանի տարածքով։ Այս խնդիրները նաեւ մասամբ լուծւում են՝ մոբիլիզացւած միջազգային քաղաքական ուշադրութեան ընդլայնման եւ պահպանման հաշւին՝ արագ արձագանգ ստանալու համար:

Այս եւ արտաքին քաղաքական այլ գործողութիւնների միջոցով կարելի էր ձգտել մեր օրինական շահերը ամուր կերպով ինտեգրել տարածաշրջանում կայուն խաղաղութեան հասնելու զարգացող գործընթացում: Միակողմանի աշխարհն անկայուն է եւ փխրուն: Չի ստացւի, եթէ դա մեր հաշւին իրականացւի։ Խաղաղութեան մասին ադրբեջանական եւ թուրքական հռետորաբանութիւնն այս պահին ամենեւին էլ համոզիչ չէ։ Խաղաղութեան ձգտումը վեհ եւ կենսական նպատակ է, բայց միայն այն դէպքում, երբ այն իրական է: Տարածաշրջանն իրական խաղաղութեան կարիք ունի։ Ինչպէս ցանկացած ծնող, մօտ 30 տարի առաջ ես յուսով էի, որ իմ որդիները չեն բախւի պատերազմի տանջալի իրականութեան հետ: Ապագան պէտք է այլ լինի։

Խաղաղութեան ձգտումը պահանջում է ազգային ռեսուրսների եւ ազգային ներուժի վրայ հիմնխել եւ մոբիլիզացնել դրանք: Ահա թէ ինչու մենք սեփական շահերին, ինքնավստահութեանը, համախմբմանը այլընտրանք չունենք»։

 

Յարակից լուրեր

Հեղինակութիւն © 2011-2022 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանւած են։