Հա

Քաղաքական

24/11/2022 - 12:40

«Մենք յարգում էինք Հայաստանի երկարամեայ դիրքորոշումը, որ Լեռնային Ղարաբաղն ունի ինքնորոշման իրաւունք, այդ սկզբունքն այսօր էլ կարեւոր է». Ջէյմս Ուորլիք

168TV-ի «Ռեւիւ» հաղորդաշարի շրջանակներում զրուցել ենք ԵԱՀԿ ՄԽ ԱՄՆ նախկին համանախագահ, ամերիկացի դիւանագետ Ջէյմս Ուորլիքի հետ:

Ամերիկացի դիւանագէտի պատասխանները, Արցախեան հակամարտութեան ամենածանր փուլում, ցոյց են տալիս, որ բանակցային նախորդ տասնամեակների ընթացքում միջազգային հանրութեան համար Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրաւունքը եղել է ընդունելի ու յարգւած սկզբունք, միջազգային հանրութեան ընկալումն այն է եղել, որ հայկական կողմը, այսինքն՝ ՀՀ նախկին իշխանութիւնները, պայքարել են Արցախի ինքնորոշման իրաւունքի եւ ոչ Ադրբեջանի կազմում թողնելու կամ ճանաչելու համար:

«alikonline.ir» - 168TV-ի «Ռեւիւ» հաղորդաշարի շրջանակներում զրուցել ենք ԵԱՀԿ ՄԽ ԱՄՆ նախկին համանախագահ, ամերիկացի դիւանագետ Ջէյմս Ուորլիքի հետ:

Ամերիկացի դիւանագէտի պատասխանները, Արցախեան հակամարտութեան ամենածանր փուլում, ցոյց են տալիս, որ բանակցային նախորդ տասնամեակների ընթացքում միջազգային հանրութեան համար Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրաւունքը եղել է ընդունելի ու յարգւած սկզբունք, միջազգային հանրութեան ընկալումն այն է եղել, որ հայկական կողմը, այսինքն՝ ՀՀ նախկին իշխանութիւնները, պայքարել են Արցախի ինքնորոշման իրաւունքի եւ ոչ Ադրբեջանի կազմում թողնելու կամ ճանաչելու համար:

Դեսպան Ուորլիքի դիտարկումներն արժէքաւոր են՝ հասկանալու համար նաեւ այն, որ որքան էլ յատկապէս յետպատերազմեան ժամանակահատւածում հայկական դիւանագիտութեան դիրքերը թոյլ են՝ ի տարբերութիւն Ադրբեջանի, որքան էլ ՀՀ իշխանութիւնները միջազգային մակարդակով չեն հնչեցնում ինքնորոշման իրաւունքի անհրաժեշտութեան եւ կենսական նշանակութեան մասին, կայ ընկալում, որ Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրաւունքը դիտարկելի ու կարեւոր է նաեւ այսօր։ Աւելին, Արցախից հնչող բոլոր ուղերձները հասկանալի ու ընկալելի են աշխարհի համար:

 

- Պարոն դեսպան, սկսենք մեր տարածաշրջանի համար ամենաակտուալ թեմայից. Հայաստանն ու Ադրբեջանը շուրջ մէկ տարի ակտիւ բանակցային գործընթաց են վարել Բրիւսէլի եւ ԱՄՆ-ի հովանու ներքոյ։ Այս փուլում ՀՀ իշխանութիւնները յայտարարում են, որ համաձայն են նաեւ ռուսական առաջարկների հետ, վերջերս Նիկոլ Փաշինեանը յայտարարեց, որ հայկական կողմն առաջարկել է շրջանակային համաձայնագիր ստորագրել Վաշինգտոնում կայացած վերջին նախարարական հանդիպման ժամանակ։ Ընկալում եւ տպաւորութիւն կայ, որ արեւմտեան գործընթացը տապալւում է։ Ընդհանուր առմամբ, ինչպէ՞ս էք գնահատում Արեւմուտքի հովանու ներքոյ ընթացող բանակցային գործընթացը։

- Ուրախալի է տեսնել, որ կողմերը ներգրաււած են մնում շրջանակի ու վերջնական կարգաւորման գործընթացում: Սա կարեւոր է: Այս հարցերից ոչ մէը հեշտ չէ, սրանց վրայ աշխատելու համար ժամանակ է պահանջւում, եւ ոգեւորիչ է տեսնել, որ Վաշինգտոնը, ինչպէս նաեւ եւրոպացիները, եւ, իհարկէ, Մոսկւան ներգրաււած են: Ի վերջոյ, հայերի ու ադրբեջանցիների պատասխանատւութիւնն է հասնել համաձայնութեան, նրանք պարզապէս պէտք է աշխատեն այս հարցերի շուրջ բարեխղճօրէն:

 

- Տարեվերջին կը յաջողւի՞ ստորագրել, այսպէս կոչւած, Խաղաղութեան համաձայնագիր:

- Ես չեմ հաւատում, որ համապարփակ Խաղաղութեան համաձայնագիր հնարաւոր է կարճաժամկէտ հեռանկարում: Կան հարցեր, որոնք պէտք է համաձայնեցւեն առաջին հերթին: Առաջին կարեւոր հարցը, եւ յատկապէս հայերի համար, ԼՂ կարգավիճակի հարցն է, որը մնում է ապագային: Բայց կան նաեւ այլ հարցեր, հաղորդակցութիւնները, բնական ռեսուրսները, փախստականների հարցը: Այս բոլորը պէտք է բանակցւեն: Մէկ այլ հարց, որը եւս դեռ պէտք է լուծւի՝ դա փաստացի հայ-ադրբեջանական սահմանն է, եւ ես կարծում եմ, որ կարեւոր է խուսափել ապագայ հակամարտութիւնից՝ լուծելով այդ հարցը։ Դա անելու եղանակները պէտք է ընդունելի լինեն կողմերի համար:

 

- Ինչպէս ճշգրտօրէն նշեցիք, ամենածանր հարցերից մէկը ԼՂ կարգավիճակի հարցն է: Գործընթացի տրամաբանութիւնը ցոյց է տալիս, որ գուցէ ԼՂ-ն նստի Ադրբեջանի հետ բանակցային սեղանի շուրջ։ Սակայն Ադրբեջանի նախագահը յայտարարում է, որ Ղարաբաղի ժողովուրդն Ադրբեջանի քաղաքացիներ են: Արցախի ժողովրդի համար ինչպիսի՞ կարգավիճակն էք Դուք համարում անվտանգ, եւ ըստ Ձեզ՝ ի՞նչ կարգավիճակի շուրջ համաձայնութիւն կարող է լինել այս ձեւաչափով քննարկումների արդիւնքում:

- Կարծում եմ՝ նախագահ Ալիեւը (ես չեմ ցանկանում նրա փոխարէն խօսել) խօսում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականութեան մասին, եւ նրա տեսակէտն ամենաքիչն այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղն ինքնիշխան Ադրբեջանի տարածքի մասն է, եւ սա յստակ նրա մտքում է: Բայց դա ամենեւին չի նշանակում, որ չպէտք է լինի բանակցութիւն ԼՂ-ի կարգավիճակի շուրջ: Սա, ինչպէս նաեւ այլ հարցերի քննարկումներ պէտք է տեղի ունենան, եւ բոլորը պէտք է զուգահեռաբար լինեն: Կարգավիճակի հարցն այն հարցն է, որը պէտք է պաշտպանի ԼՂ բնակիչների իրաւունքները՝ ապահովելու համար նրանց ապագայ պաշտպանւածութիւնը:

Ես լիովին հասկանում եմ, որ ԼՂ ժողովուրդը չափազանց կասկածամիտ է լինելու Ադրբեջանի օրէնքի ներքոյ ապրելու տեսանկիւնից: Հէնց այդ պատճառով կարեւոր է, որ կարգավիճակի հարցի շուրջ քննարկումները տեղի ունենան, դա պէտք է երաշխաւորւի միջազգային հանրութեան կողմից: Սա պարզապէս Հայաստանի ու Ադրբեջանի համար չէ, հէնց այդ պատճառով կարեւոր է, որպէսզի ԱՄՆ-ը, Եւրոպան, ռուսները, թուրքերը ներգրաււած լինեն ու ապահովեն, որ լինի կարգավիճակ: Ես լիովին հասկանում եմ, ես լսել եմ ԼՂ դէ ֆակտօ ԱԳ նախարարին, ով այս հարցի մասին խօսելիս նշում է, որ ադրբեջանցիներին չեն կարող վստահել: ԱՄՆ նախկին նախագահ Ռէյգանն ասացւածք ունէր. «Վստահիր, բայց ստուգիր»: Ինչ համաձայնութիւններ էլ որ ձեռք բերւեն, այն պէտք է երաշխաւորւի միջազգային հանրութեան կողմից:

 

- Ձեր կարծիքով՝ ԼՂ ժողովրդի ինքնորոշման հնարաւորութիւն այլեւս չկա՞յ:

- Ոչ, ես այդպէս չեմ կարծում: Սա բարդ հարց է, բայց Հելսինկեան սկզբունքներն օրակարգում են, եւ այդ շարքում ամենակարեւոր սկզբունքներից մէկն ինքնորոշման իրաւունքն է: Եւ գիտէ՞ք, ադրբեջանցիները մշտապէս ընդունել են դա: Թէ դա յստակօրէն ի՞նչ է նշանակում ԼՂ կոնտեքստում, պէտք է համաձայնեցւի Ադրբեջանի հետ եւ ներառի քննարկում ԼՂ, այսպէս կոչւած, իշխանութիւնների, ինչպէս նաեւ ԼՂ ժողովորդի հետ: Սա կարեւոր որոշում է, նրանց ճակատագիրն է որոշւում այս բանակցային գործընթացով:

 

- ՀՀ իշխանութիւնները կարծում են, որ ապագայ Խաղաղութեան համաձայնագիրը պէտք է ունենայ ոչ միայն միջնորդ, այլեւ երաշխաւոր կամ երաշխաւորներ, քանի որ Նիկոլ Փաշինեանն ասում է, որ եթէ չկայ երաշխաւոր, ապա տեսականօրէն եւ պրակտիկօրէն կարելի է ստորագրել Խաղաղութեան համաձայնագիր եւ դրանից 12 ժամ անց՝ պատերազմ կարող է սկսւել: Ըստ Ձեզ, ԱՄՆ-ը պատրա՞ստ է լինել երաշխաւոր:

- Ես չեմ կարող ԱՄՆ-ի անունից խօսել, բայց վարչապետ Փաշինեանը ճիշտ է, որ պէտք է միջազգային երաշխիք, ինչ համաձայնութիւն էլ որ չկայացւի: Ես կարծում եմ, որ տեղում պէտք են միջազգային խաղաղապահներ եւ ոչ միայն ռուսական խաղաղապահներ: Կարծում եմ՝ պէտք է նաեւ յանձնառութիւն՝ խաղաղապահ ուժեր տրամադրելու համար, որը պարտադիր չէ, որ նշանակի զինւած զօրքեր: Բայց նմանատիպ միջազգային ներկայութիւն հարկաւոր է՝ երաշխաւորելու համար խաղաղութիւնը: Ըստ իս, եւրոպացիները եւ այլք պէտք է մասնակցեն: Կարծում եմ՝ վարչապետ Փաշինեանի կողմից սխալ է ասելը, որ նա ողջունում է ռուսական խաղաղապահներին յաջորդ երկու տասնամեակների համար: Լաւ, ինչպէ՞ս կարող ես դու նման բան ասել, երբ տեղում չկայ շրջանակ, Խաղաղութեան համաձայնագիր: Ես կասէի, որ խաղաղապահ ուժերի հարցը որոշելուց առաջ պէտք է լինի շրջանակ, շարունակական քննարկում այն հարցերի շուրջ, որոնք մենք նշեցինք:

 

- Արդեօ՞ք կառուցողական էք համարում նման բարդ հակամարտութեան շուրջ բանակցելը աշխարհաքաղաքական յարաբերութիւնների նման բարդ փուլում ե՛ւ Արեւմուտքում, ե՛ւ Ռուսաստանում՝ խաղալով երկու դաշտերում: Սա ռիսկային չէ՞:

- Սա բարդ ժամանակաշրջան է եւ աւելի բարդ է ռուսների համար: Բայց երեւում է նաեւ, որ Սոչիում երկու ղեկավարների հանդիպումն արդիւնաւէտ էր: Մենք չգիտենք, թէ ինչ է տեղի ունեցել փակ դռների յետեւում, բայց այն փաստը, որ ղեկավարները համաձայնել են ուժի չկիրառմանը ապագայում հակամարտութիւնը լուծելու համար, սա էական է: Կարծում եմ, որ ռուսները սեղանին իրական կարեւորութեան հարցեր են դրել, ինչպիսին կարգավիճակն է եւ ԼՂ բնակչութեան պաշտպանութիւնը: Քննարկումները, որոնք տեղի են ունենում Վաշինգտոն, Սոչիում եւ այլ վայրերում, շատ բարդ է իմանալ, եւ որպէս ԵԱՀԿ ՄԽ գործընթացով բանակցող, ես կարող եմ ասել, որ շատ բան է տեղի ունեցել փակ դռների յետեւում: Դրսից մենք պէտք է ոգեւորւենք, որ քննարկումները տեղի են ունենում յատկապէս մի իրավիճակում, երբ տեսնում ենք միջազգային իրարանցում, եւ միայն Ուկրայինան չէ խնդիրը, կան շատ այլ գործընթացներ ողջ աշխարհում, որոնք ուշադրութիւնը հակամարտութիւնից հեռացնում են:

 

- Ստացւում է, որ ԼՂ ժողովրդի կարգավիճակի հարցն այն կէտն է, որի շուրջ կարող է լինել կոնսենսուս Ռուսաստանի ու Արեւմուտքի միջեւ:

- Կարծում եմ՝ բոլորը ցանկանում են պաշտպանել ԼՂ ժողովրդի իրաւունքները: Ադրբեջանի կազմում կարգավիճակը պէտք է յստակօրէն եւ զգուշօրէն որոշւի, դա պէտք է լինի շարունակական բանակցութիւնների առարկայ: Եթէ սա դնենք Ադրբեջանի նախագահի առջեւ, նա կասի, որ նա յանձնառու է պաշտպանել մարդկանց իրաւունքները, որոնք բնակւում են ԼՂ-ում: Բայց մենք (կարծում եմ՝ հակամարտութեան կողմերից ոչ մէկը) չենք ցանկանում տեսնել հակամարտութեան բռնկում, եւ նրանց նախընտրում են տեսնել կարգաւորւած խաղաղ բանակցային սեղանի շուրջ:

 

- Վերջին վեց ամիսների ընթացքում ԱՄՆ-ի կողմից աննախադէպ հետաքրքրութիւն է նկատւում հայ-ադրբեջանական գործընթացի նկատմամբ։ Մենք յաճախակի հեռախօսազանգեր ենք տեսնում պետքարտուղարից, նախարարների հանդիպումներ ԱՄՆ-ում՝ Վաշինգտոն, Նիւ Եօրք, այդ թւում՝ հանդիպում Սպիտակ տանը։ Ինչո՞վ է պայմանաւորւած այս փուլում ԱՄՆ-ի կողմից նման հետաքրքրութիւնը, կամ գուցէ սա պայմանաւորւած է նրանով, որ Հայաստանը փոխո՞ւմ է արտաքին քաղաքական կողմնորոշումը Ռուսաստանից դէպի Արեւմուտք:

- Ոգեւորիչ է տեսնել ԱՄՆ ներգրաււածութիւնն այս հարցերի շուրջ: Կարծում եմ՝ Թրամփի վարչակազմի օրօք այլ առաջնահերթութիւններ կային: Անկեղծ ասած, Բայդէնի աշխատակազմի գործունէութեան սկզբնական փուլում եւս այլ հարցեր կային: ԱՄՆ-ը երկարաժամկէտ հետաքրքրութիւն ունի Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջեւ հակամարտութիւնը կարգաւորելու հարցի նկատմամբ: Հայաստանն ԱՄՆ-ի համար լաւ բարեկամ է շատ երկար ժամանակ, ինչպէս լաւատեղեակ էք, ԱՄՆ-ում կայ հայ-ամերիկեան մեծ համայնք: Մենք ունենք լաւ յարաբերութիւններ նաեւ Ադրբեջանի հետ, եւ դա միայն էներգետիկ հարցերով չէ պայմանաւորւած: Մենք երկար ենք համագործակցել նրանց հետ, այլ ոլորտներում եւս, ինչպիսին, օրինակ՝ ահաբեկչութեան դէմ պայքարն է: Մենք չենք ցանկանում այս երկու երկրներին տեսնել միմեանց հետ հակամարտութեան մէջ:

Տարածաշրջանի ժողովրդի համար չկայ աւելի լաւ բան, քան տեւական խաղաղութիւնը, որը կը բերի իրական խաղաղութիւն ու անվտանգութիւն: Դրա հետ գալիս է նաեւ բարեկեցութիւնը: Ահռելի մարդկային, ֆինանսական ռեսուրսներ կորսւել են այս հակամարտութեան պատճառով: Սա շատ տխուր է…

Կը զգուշացնէի վարչապետ Փաշինեանին եւ նախագահ Ալիեւին՝ հասկանալ այն, թէ ինչ արժէք ունի տարածաշրջանի համար խաղաղութիւնը:

 

- Այս շաբաթ Պետդեպարտամենտի կովկասեան բանակցութիւնների գծով աւագ խորհրդական եւ ԱՄՆ-ից ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ Ֆիլիպ Ռիկէրը ԱՄՆ Սենատի արտաքին յարաբերութիւնների յանձնաժողովում լսումների ժամանակ ասաց, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի մեխանիզմն այլեւս չի գործում, եւ հասել ենք նրան, որ կոնսենսուսի միջոցով կարող ենք վերջ տալ այդ մանդատին՝ յաւելելով, որ մանդատը դեռ բաւականին օգտակար է: Ձեր կարծիքով, մօ՞տ ենք ԵԱՀԿ ՄԽ էջը վերջնականապէս փակելուն:

- Կարծում եմ, դա կախւած է կողմերից: Ներկայումս նախագահ Ալիեւը բացարձակապէս մերժում է համանախագահների գործընթացը եւ գործ է ունենում միայն ԱՄՆ յատուկ բանագնացի հետ: Եթե սա նրա շարունակական դիրքորոշումն է, ապա համանախագահների գործընթացը չի շարունակւի, ինչպէս տեսել ենք անցեալում: Բայց հաշւի առեք այն, որ ամենակարեւորը ոչ թէ բանակցութեան ձեւաչափն է, այլ այն, որ բանակցութիւնները տեղի ունենան: Եւ եթէ դրանք կարող են տեղի ունենալ ինչ-որ այլ եղանակով՝ եւրոպացիների կամ այլոց միջոցով, ապա դա կարող է լինել լիովին այլ մեխանիզմ: Եկէք տեսնենք՝ ինչ տեղի կունենայ, եւ աշխատենք նրանով, ինչն աշխատում է: Ես հաւատում եմ, որ ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահութեան գործընթացը կարող էր արդիւնաւէտ շարունակւել նոյնիսկ այն խնդիրների դէպքում, որոնք ռուսներն ունեն Ուկրայինայում: Ամենաքիչը ԼՂ-ի դէպքում մենք յանձնառու ենք նոյն բաներին: Կարծում եմ՝ գործընթացը կարող էր աշխատել, բայց վերջնարդիւնքում դա կախւած է կողմերից:

 

- Եւ մէկ հարց՝ Ձեր համանախագահութեան ժամանակաշրջանի վերաբերեալ. Նիկոլ Փաշինեանն ասում է, որ իր վարչակազմից առաջ նախկին իշխանութիւնները Ղարաբաղը ճանաչել են որպէս Ադրբեջանի մաս։ Այսպիսով, իմ հարցը հետեւեալն է՝ Ձեր համանախագութեան օրօք տպաւորութիւն ունեցե՞լ էք, որ Հայաստանի կողմից, ում հետ աշխատել էք, մասնաւորապէս՝ Սերժ Սարգսեանը եւ Էդւարդ Նալբանդեանը, ճանաչել են Ղարաբաղը՝ որպէս Ադրբեջանի մաս։

- Կարծում եմ, որ մենք չէինք փորձում հայերից կամ ադրբեջանցիներից ստանալ յայտարարութիւններ, որոնք կարող էին տարակարծութիւնների տեղիք տալ: Որպէս համանախագահ երկիր, մենք ցանկանում էինք սահմանել սկզբունքներ, որոնք կարող են տանել դէպի երկարատեւ խաղաղութիւն: Իւրաքանչիւր կողմ իր տեսակէտն է ունենում: Նախագահ Ալիեւը մշտապէս դիտարկում էր հակամարտութիւնը տարածքային ամբողջականութեան կոնտեքստում, ներկայումս եւս նա պահում է այդ դիրքորոշումը:

Հայկական կողմի երկարամեայ դիրքորոշումն այն էր, որ ԼՂ-ն ունի ինքնորոշման իրաւունք, որը հիմնւած է շատ հանգամանքների վրայ՝ պատմութեան, որը շարքում ամենաբարձր տեղում է: Եւ գիտէ՞ք, մենք յարգում էինք դա: Դուք չէք կարող հանել միայն մէկ խնդիր, ինչպիսին տարածքային ամբողջականութիւնն է, եւ ասել, որ դա է հակամարտութեան կարգաւորման հիմքը, քանի որ այլ հանգամանքներ եւս կան: Մենք՝ որպէս ուղենիշային սկզբունքներ, շարունակաբար յղում էինք անում Հելսինկեան սկզբունքներին, որոնք են ե՛ւ տարածքային ամբողջականութիւնը, ե՛ւ ինքնորոշման իրաւունքը, ինչպէս նաեւ հակամարտութեան խաղաղ կարգաւորումը, որը պէտք է շարունակի լինել ուղենիշային «լոյս» ապագայ բանակցութիւնների համար:

 

- Այսինքն՝ կարծում էք, որ ՀՀ իշխանութիւնները հնարաւորութիւն ունե՞ն պայքարելու ինքնորոշման համար:

- Խնդիրն այն է, թէ ինչ է նկատի առնւում՝ ինքնորոշում ասելով: Ներկայումս նախագահ Ալիեւը յստակեցնում է, որ ԼՂ-ն չի կարող լինել անկախ պետութիւն, պետութիւն, որը, շատերը կը ցանկանային, որ լինէր: Նա յստակեցրել է, որ ԼՂ-ն Ադրբեջանի մասն է: Բայց նրանք դեռ ունեն իրաւունք ինքնորոշման համար, եւ սա այն է, ինչը պէտք է յստակեցւի: Հէնց սա է կարգավիճակի ողջ հարցը՝ ինչպէս պէտք է կարգավիճակը ապահովւի այնպէս, որպէսզի ընդունելի լինի բոլոր կողմերի համար: Եւ, իհարկէ, ինչպէս Դուք տեսնում էք, դա հեշտ հարց չէ։ Մենք գիտէինք դա, մենք դա գիտէինք տասնամեակներ:

 

Արաքս Մարտիրոսեան

 

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակութիւն © 2011-2022 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանւած են։