Հա

Քաղաքական

31/07/2022 - 14:00

«ԱՄՆ օրէնսդիրները թուրքական ԱԹՍ-ների վերահսկողութիւն են պահանջում». ProPublica

Մինչ ամբողջ աշխարհում պետութիւնները համալրում են իրենց զինանոցները անօդաչու թռչող սարքերով, դաշնային օրէնսդիրները ճնշում են Բայդէնի վարչակազմին՝ հետաքննելու, թէ ինչպէս են ամերիկեան արտադրութեան կտորներն ու տեխնոլոգիաները յայտնւել աշխարհում ամենայայտնի մոդելներից մէկում՝ թուրքական արտադրութեան Bayraktar TB2:

«alikonline.ir» - Մինչ ամբողջ աշխարհում պետութիւնները համալրում են իրենց զինանոցները անօդաչու թռչող սարքերով, դաշնային օրէնսդիրները ճնշում են Բայդէնի վարչակազմին՝ հետաքննելու, թէ ինչպէս են ամերիկեան արտադրութեան կտորներն ու տեխնոլոգիաները յայտնւել աշխարհում ամենայայտնի մոդելներից մէկում՝ թուրքական արտադրութեան Bayraktar TB2, ըստ News.am-ի՝ գրւած է ProPublica-ում հրապարակւած յօդւածում:

Թուրքական Baykar Technology ընկերութեան կողմից արտադրւած TB2-ը կարող է սաւառնել մարտադաշտից բարձր եւ թիրախներին հարւածել լազերային տարբերակով կառավարւող հրթիռներով։ Ընկերութիւնը պնդում է, որ TB2-ներն ամբողջութեամբ տեղական արտադրանք են, եւ գրեթէ բոլոր մասերը արտադրւում են Թուրքիայում: Այնուամենայնիւ, ինչպէս յայտնել է ProPublica-ն, բազմաթիւ հակամարտութիւններում խոցւած անօդաչու թռչող սարքերի բեկորները այլ բան են յուշում: Մի շարք բաղադրիչներ արտադրւել են ԱՄՆ-ի, Կանադայի եւ Եւրոպայի արտադրողների կողմից:

Աւելին իմանալու համար օրէնսդիր Թոնի Կարդենասը վերջերս փոփոխութիւն է մտցրել Ազգային պաշտպանութեան մարմնի ակտի Ներկայացուցիչների պալատի տարբերակում: Տարեկան բիւջէի օրինագիծը յաճախ օրէնսդիրների համար հնարաւորութիւն է տալիս հրատապ խնդիրների վերաբերեալ վարչակազմից հաշւետւութիւն պահանջել, իսկ Կարդենասը շեշտը դրել է TB2-ի վրայ՝ ընդգծելով Ադրբեջանի կողմից զէնքի տեղակայումը 2020 թւականին Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում հարեւան Հայաստանի դէմ վարած պատերազմում:

Անօդաչու թռչող սարքի բեկորների նկարները, որոնք հրապարակւել էին այն ժամանակ տեղի ԶԼՄ-ների եւ հայ զինւորականների կողմից, ցոյց էին տալիս ամերիկեան ընկերութիւնների կողմից արտադրւած մասերի առկայութիւնը: Այս ընկերութիւններից մի քանիսը լրատւականին ասել են, որ քայլեր են ձեռնարկել՝ Թուրքիային ուղղակի վաճառքները դադարեցնելու համար, իսկ միւսները շարունակում են վաճառքը:

Թուրքիան վերջին տարիներին աւելացրել է TB2-ի արտահանումը։ Առնւազն 14 երկիր այժմ ունի այս անօդաչու սարքերից, եւ եւս 16 այլ պետութիւն ձգտում է ձեռք բերել դրանք:

«Մենք ուշադիր հետեւում ենք Թուրքիայի կողմից անօդաչու թռչող սարքերի վաճառքին եւ թէ ինչպէս են այդ զէնքերն օգտագործւում ամբողջ աշխարհում: Ինձ անհանգստացնում է այն ապակայունացնող ազդեցութիւնը, որը մենք տեսնում ենք, եւ մարդու իրաւունքների հետ կապւած խնդիրները, յատկապէս այնպիսի վայրերում, ինչպիսին Լեռնային Ղարաբաղն է: Մեզ պէտք է ամբողջական պատկերացում ամերիկեան արդիւնաբերական ստորաբաժանումների դերի մասին, որպէսզի Կոնգրեսը կարողանայ պատշաճ վերահսկողութիւն իրականացնել»,- ProPublica-ին ասել է Կարդենասը:

Օրէնքն ընդունելու դէպքում պաշտպանական գերատեսչութիւնից կը պահանջւի, որ Պետդեպարտամենտի հետ խորհրդակցելով, զեկոյց պատրաստւի Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութիւնում օգտագործւած ԱԹՍ-ներում առկայ ամերիկեան բաղադրիչների եւ արտահանման օրէնքների, պատժամիջոցների կամ այլ կանոնակարգերի հնարաւոր խախտումների վերաբերեալ: Ո՛չ Վաշինգտոնում Թուրքիայի դեսպանատունը, ոչ էլ Baykar Technology-ը չեն արձագանգել այս պատմութեան վերաբերեալ մեկնաբանութիւնների խնդրանքին: Նախկինում, երբ ընկերութեանը հարցնում էին իր անօդաչու սարքերի հիմնական բաղադրիչների աղբիւրի մասին, այն յստակ հարցերի չէր պատասխանում եւ միայն նշում էր, որ այդ հարցերը հիմնւած են «կեղծ մեղադրանքների վրայ»:

Խօսքը ԱՄՆ-ի արտահանման օրէնքների մասին է։ Սովորաբար, ռազմական ոլորտում կիրառւող մասերը խստօրէն վերահսկւում են եւ պահանջւում է Պետդեպարտամենտի լիցենզիաներ՝ դրանց գնորդների եւ վերջնական օգտագործման վերաբերեալ մանրամասն տեղեկութիւններով: Սակայն ԱԹՍ-ի հիմնական բաղադրիչներից շատերը կոմերցիոն մակարդակի տեխնոլոգիաներ են, որոնք օգտագործւում են սպառողական տարբեր ապրանքներում եւ ենթակայ չեն զէնքի մասին օրէնքներին:

Թուրքիան, որը հանդիսանում է հակազենքի դէմ պայքարի համաշխարհային պայմանագրերի անդամ, հեշտութեամբ կարող է ներմուծել պատրաստի մասեր՝ խուսափելով պատժամիջոցների եւ սահմանափակումների ցանցից, որոնք ուղղւած են անօդաչու թռչող սարքերի վերաբերեալ ծրագրեր ունեցող Իրանի եւ Չինաստանի նման երկրների ջանքերը զսպելուն:

Որոշ քննադատներ Բայդէնի վարչակազմին կոչ են անում՝ միջոցներ ձեռնարկել Թուրքիայի դէմ: Միւս երկրները, այդ թւում՝ Կանադան, նախկինում արտահանման արգելքներ են սահմանել՝ հիմնական մասերի առաքումը կանխելու նպատակով: Սակայն ԱՄՆ-ի պարագայում, փորձագէտների կարծիքով, կան մի շարք դիւանագիտական ​​նկատառումներ։ Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի վաղեմի դաշնակիցն է եւ վերջերս, TB2 ԱԹՍ-ը դարձել է կարեւոր գործիք այնպիսի վայրերում, ինչպիսին Ուկրայինան է, որտեղ տեղի զինւորականներն այն օգտագործում են ռուսական զօրքերի դէմ կռւելու նպատակով:

Այլ երկրներում, սակայն, TB2-ը շատ աւելի քիչ յարգանքի է արժանի: Փաստացի, այն կիրառւել է ոչ միայն զինւորների, այլեւ քաղաքացիական անձանց սպանելու նպատակով՝ առաջացնելով տարբեր կառավարութիւնների եւ իրաւապաշտպան խմբերի զայրոյթը:

2019 թւականին, օրինակ, Թուրքիան անօդաչու թռչող սարքեր է ուղարկել Լիբիայում գտնւող Տրիպոլիի Ազգային համաձայնութեան կառավարութեանը՝ հակառակ ՄԱԿ-ի զէնքի էմբարգոյին: ՄԱԿ-ը նշել է, որ զէնքերը «ցածր ինտենսիւութեան, ցածր տեխնոլոգիաների» պայքարը վերածել են արիւնալի հակամարտութեան: Եթովպիայում, ապստամբների հետ պատերազմի պայմաններում, կառավարութիւնը TB2-ներ է օգտագործել աւիահարւածների ժամանակ, որոնց հետեւանքով սպանւել են տասնեակ խաղաղ բնակիչների, այդ թւում՝ տեղահանւածների ճամբարում ապրողներ:

Բայդէնի վարչակազմի պաշտօնեաները, իրենց թուրք գործընկերներին, մտահոգութիւն են յայտնել Եթովպիայի հակամարտութիւնում անօդաչու թռչող սարքերի կիրառման վերաբերեալ, սակայն ոչ մի քայլ չեն ձեռնարկել՝ հակառակ հրամանագրի, որն իրենց լիազօրում է պատժամիջոցներ կիրառել մարտում ներգրաււած ցանկացած կողմի նկատմամբ:

Ազգային պաշտպանութեան մարմնի ակտը, որն ընդունւել է այս տարի, արտացոլում է Թուրքիայի հետ Ամերիկայի լարւած յարաբերութիւնները: Եթէ ​​օրէնքը ընդունւի, դա կը սահմանափակի Թուրքիային F-16 կործանիչներ վաճառելու վարչակազմի ջանքերը։ Օրէնսդիրները վկայակոչում են վերջերս Թուրքիայի կատարած մի շարք քայլեր, այդ թւում՝ ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու Ֆինլանդիայի եւ Շւեդիայի դիմումների նկատմամբ վետօ դնելը:

Թուրքական ԱԹՍ-ների հարցում Ներկայացուցիչների պալատի առաջարկած փոփոխութիւնը, որը ներկայացւել է Կարդենասի կողմից եւ եւս 19 անդամի աջակցութիւն ստացել, վերջին տարւայ ընթացքում թուրքական անօդաչու թռչող սարքերի ծրագրին Սպիտակ տան ուշադրութիւնը հրաւիրելու երկրորդ փորձն է:

Անցեալ տարի օրէնսդիրները նմանատիպ մանդատ էին փնտրում՝ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութիւնում օգտագործւող ամերիկեան արտադրութեան մասերի եւ տեխնոլոգիաների մասին զեկուցելու համար: 2021 թւականին Մենենդէսի կողմից ներկայացւած փոփոխութեան նախագծերից մէկը կոչ էր անում գնահատել TB2 անօդաչու սարքերը, դրանց վաճառքը 2018 թւականից ի վեր եւ դրանցում օգտագործւող ամերիկեան մասերը: Վերջնական տարբերակը, սակայն, աւելի մեղմ էր, որում նշւած չէր թուրքական անօդաչու թռչող սարքի անունը կամ Թուրքիան, եւ 2020 թւականին Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ տեղի ունեցած պատերազմում օգտագործւած ամերիկեան զէնքի համակարգերը կամ վերահսկւող տեխնոլոգիաները ուսումնասիրելու խնդրանք էր` ուղղւած Բայդէնի վարչակազմին: ProPublica-ն պարզել է, որ, այն ժամանակ, թուրքական կառավարութիւնը լոբբիստներ է վարձել՝ անօդաչու թռչող սարքի հարցը օրէնսդիրների հետ քննարկելու համար:

Օրէնքով այս զեկոյցը պէտք է ներկայացւէր յունիսին, սակայն պաշտպանութեան նախարարութիւնը դեռեւս չի հրապարակել այն։ Այս ամիս աղբիւրը ProPublica-ին յայտնել է, որ այն ուղարկւել է համապատասխան շահագրգիռ կողմերին վերջնական վերանայման համար:

ԱՄՆ վարչակազմի որոշ քննադատների կարծիքով, նախագծի յետաձգումը Վաշինգտոնում Թուրքիայի ազդեցութեան հերթական վկայութիւնն է:

«Դարակից ինչ-որ բան հանելը եւ այն զէնք հաւաքելու համար օգտագործելը կարող է տեխնիկապէս չհատել օրէնքի գիծը, սակայն դա պէտք է մտահոգիչ լինի»,- ասել է Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախմբի գործադիր տնօրէն Արամ Համբարեանը եւ յաւելել, որ սա պէտք է դիտարկւի որպէս ԱՄՆ-ի եւ Թուրքիայի միջեւ ընդհանուր յարաբերութիւնների մաս:

Սպասւում է, որ առաջիկայ ամիսներին Սենատը վերջնական տեսքի կը բերի Ազգային պաշտպանութեան մարմնի ակտի իր տարբերակը:

 

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։