Հա

Հասարակական

10/11/2013 - 12:20

ՏԵՍԱԿԷՏ - Զբօսաշրջիկի ծոցատետրէս. ապագայ մարդկութեան խմորման տաշտի հանդիսատես

Նիւ Եօրք այցելող զբօսաշրջիկը չի կրնար յաւակնիլ քաղաքը տեսած ըլլալ: Տեղացին անգամ չի ճանչնար իր քաղաքը: Թէեւ նոյնն է պարագան բոլոր մեծ եւ նւազ մեծ ոստաններուն, անոնք կոչւին՝ Նիւ Եօրք, Փարիզ, Լոս Անջելէս, Շանհայ, Կահիրէ, կամ նոյնիսկ՝ Երեւան: Կը տեսնենք քաղաքի կենտրոնական մասը, պատմական համարւած վայրերը, մեծ վաճառատուները, երբեմն ալ թանգարանները, իհարկէ՝ ճաշարանները: Անոնցմէ իւրաքանչիւրը ունի իւրայատկութիւններ, բայց մենք յաճախ կը նկատենք նմանութիւնները, առեւտուրի միջազգայնացման որպէս հետեւանք նոյն մակնիշով վաճառատուները, ինքնաշարժները, հագուստները, անուշահոտերը, ճաշարանները:

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

Նիւ Եօրք այցելող զբօսաշրջիկը չի կրնար յաւակնիլ քաղաքը տեսած ըլլալ: Տեղացին անգամ չի ճանչնար իր քաղաքը: Թէեւ նոյնն է պարագան բոլոր մեծ եւ նւազ մեծ ոստաններուն, անոնք կոչւին՝ Նիւ Եօրք, Փարիզ, Լոս Անջելէս, Շանհայ, Կահիրէ, կամ նոյնիսկ՝ Երեւան: Կը տեսնենք քաղաքի կենտրոնական մասը, պատմական համարւած վայրերը, մեծ վաճառատուները, երբեմն ալ թանգարանները, իհարկէ՝ ճաշարանները: Անոնցմէ իւրաքանչիւրը ունի իւրայատկութիւններ, բայց մենք յաճախ կը նկատենք նմանութիւնները, առեւտուրի միջազգայնացման որպէս հետեւանք նոյն մակնիշով վաճառատուները, ինքնաշարժները, հագուստները, անուշահոտերը, ճաշարանները:
Մեծ ոստանները առաւել կամ նւազ համեմատութիւններով ցեղերու, ժողովուրդներու, մշակոյթներու եւ բարքերու խառնարաններ են:
Բայց ուրիշ ոչ մէկ տեղ կարելի է գտնել Նիւ Եօրքի պատկերը, բազմաբղէտ անկարելի սահմանում ունեցող բազմագոյն խճանկարը: Առանց ինքնաշարժի եթէ թափառիք Քուինզի թաղամասերուն մէջ եւ դիտելու արւեստով սեւեռէք զանոնք, գէթ այն մասերը, ուր կը յանձնւիք մայթերու հեղեղին, առանց ընկերաբան ըլլալու շատ բան պիտի հասկնաք, նոյնիսկ եթէ միայն մէկ թաղամաս չափէք հետիոտն, կամ՝ կողք-կողքի եղող թաղամասեր, իրարու նմանող իրենց հսկայ փեթակի նմանող պատուհաններով մեծածաւալ շէնքերով, անոնց մեղուներու պէս յարաշարժ բնակիչներով, ինչպէս՝ Էլմհըրստը, Էլմւուտը, Վուտհաւէնը...
Քուինզը Նիւ Եօրքի մէկ մասն է միայն: Անոր բնակչութեան թիւն է 2,272,771, մէկ քառակուսի կիլոմետրի վրայ կապրին 8153 հոգի: Ոչ մէկ ուրիշ տեղ կրնաք հանդիպիլ այս շրջանի պարզած այլազանութեան: Բնակիչներուն 44 առ հարիւրը սպիտակամորթ է, 20 առ հարիւրը՝ աֆրիկացի-ամերիկացիներ (նախկին գերիներու եւ այժմ արդար հաւասարութեան տիրացած անոնց սերունդները), 17 առ հարիւրը՝ ասիացիներ, մնացեալները ունին տարբեր ծագումներ: Բնակչութեան 23 առ հարիւրը՝ 18 տարեկանէն վար է: Ֆլաշինկի շրջանին մէջ հաստատւած են մեծ թւով չիներ եւ կորէացիներ: Արդէն սովորութիւն է խօսիլ Չինական քաղաքի մասին, Chinatown: Գումարեցէ՛ք յարաճուն թիւը Կենտրոնական եւ Հարաւային Ամերիկայէն հասնող սպանախօսներու:
Աւելի հետաքրքրական է գիտնալ, որ հոն 190-է աւելի տարբեր ծագում ունեցող հաւաքականութիւններ կան, եւ կը խօսւին 140-է աւելի լեզուներ, դիզւած՝ մէկը միւսին վրայ: Յիշւած են այլազան լեզուները եւ ժողովուրդներու անունները: Առանց շատ զարմանալու զարմանալի էր, որ հայերէնը եւ հայերը չէին յիշւած այդ «տարբերներ»-ուն մէջ, երբ հոն կան հայկական եկեղեցիներ, կար դպրոց, կան ազատ ասպարէզներու հայեր, նպարավաճառներ...
Հոս ալ Նիւ Եօրք է, բայց Մանհաթըն չէ: Հոս ալ կան հսկայական եւ կողք-կողքի բարձրացած շէնքեր, անթիւ անհամար բնակարաններով, մէկը միւսին նման, կրկնօրինակներու պէս, պատուհաններուն ամրացւած զովացման սարքերով: Փողոցները շղթայ կապած խանութներ են, պատրաստ ճաշերու այլազանութեան ցուցահանդէս, մեծ վաճառատուները քաղաքներ են, ուր գիները կը մրցին աւելի էժան ըլլալու ծանուցումներով: Զանազան տարազներով կը կրկնւի «զեղչ»-ը՝ «sale», առեւտրական քաղաքակրթութեան պատկեր: Մակնիշները ամերիկեան են, բայց արտադրւած են աշխարհի հեռու կամ մօտ վայրերը. Չինաստան, Կորէա, Հնդկաստան, Բանգլադէշ...
Տոկոսային հաշւով սպիտակամորթները 44 առ հարիւրն են բնակչութեան, բայց երբ կը քալէք փողոցը կամ կը դառնաք մեծ վաճառատուներուն մէջ, այդ տոկոսը չէք տեսներ: Հաւանօրէն անոնք աւելի բարձր կենսամակարդակ ունին, տարբեր տեղեր կաշխատին: Մարդկային հեղեղը կազմւած է անդադրում երթեւեկովը բազմացեղ եւ բազմալեզու հաւաքականութիւններուն: Անտարազելի խառնուրդ մը կը պարզւի, կարծէք՝ աշխարհի բազմացեղ ժողովուրդները հոս ժամադրւած են, իրենց դիմագիծերով, գոյներով, լեզուներով, հագուստ-կապուստով, երբեմն ալ՝ դրսեւորելով իրենց կրօնական պատկանելիութիւնները: Փողոցի մը մէջ կը գտնէք աղօթատեղի մը, որ կը կրկնւի տարբեր անունով միւս փողոցին մէջ:
Մեծղի վերելակներուն մէջ կը լսէք տարբեր լեզուներ: Անգլերէնը, աւելի ճիշտ է «ամերիկերէն» ըսել, կը թւի հասկցւիլ: Ան հասարակ յայտարար է, երբ նոյն հաւաքականութեան պատկանող մարդիկ միասին չեն: Դպրոցները եւ փողոցը միաձուլման թատերաբեմ են, եւ ամերիկերէնը կոչւած է աստիճանաբար հարթելու տարբերութիւնները, եթէ օր մը սպաներէնը, համրանքի ճնշման տակ, չյանդգնի զայն փոխարինել:
Ուշադիր զբօսաշրջիկը, ի տես այս պատկերին, պիտի խորհի, որ գալիք դարերու նոր բնակչութեան փորձառական աշխատանքը հոս կը կատարւի, նոր բնակչութիւն ստեղծելու «լապորատորիա»... Մերւելով քաղաքակրթական, տնտեսական, լեզւական, մշակութային, գիտական, բարքերու հասարակաց արժէքներու, այս խայտաբղէտ հաւաքականութիւնը նորի ծնունդ պիտի տայ, որուն նկարագիրը այժմէն կարելի չէ սահմանել, ոչ ոք կրնայ ըսել, թէ ի՛նչ բան դուրս պիտի գայ փորձանօթէն:
Առեւտուրի, փոխանակութիւններու, գիտութեան, արհեստագիտութեան, մարդկային իրաւանց համաշխարհայնացման հունով ընթացող ընկերա-տնտեսական եւ մշակութային հոլովոյթը մարդկային նոր ընկերութեան մը ծնունդին արգանդն է: Այս կացութեան յատկանշական «լաբորատուար»-ը Քուինզն է: Որքա՞ն ժամանակի կը կարօտի այս ընթացքը հասնելու համար իր աւարտին, իրականացնելու համար իր synthese-ը, նման synthese կարելի՞ է, եւ ինչպիսի՞ synthese պիտի ըլլայ ան: Պատմութեան ընթացքին ժողովուրդներ խառնւած են իրարու, տիրողի եւ տիրւածի խառնուրդ ստեղծելով, այսինքն անոնք եղած են երկու՝ մէկ ըլլալէ առաջ: Այս պարագային, երբ ցեղային, կրօնական, լեզւական եւ մշակութային տարբերութիւնները հարիւր յիսունով կամ երկու հարիւրով կը բազմապատկւին, ո՞վ ի՞նչ նախատեսութիւն կրնայ ընել, ապագայ սահմանել: Լեզուն եւ «համբըրգըր»-ը պիտի բաւե՞ն նոյնութիւն ստեղծելու համար:
Ամերիկեան ապրելու ձեւը, ամե-րիկերէնը, ազատութիւնները, կեն-սամակարդակը, ինչպէս որ սովորաբար կըսէին՝ «ամերիկեան երազը», եւ «կանաչ»-ը, ոչ թէ անտառներու, այլ ամենազօր «դոլար»-ի, բաւարար պիտի ըլլա՞ն խաղաղած synthese-ի հասնելու:
Քուինզը մեծ պաստառի վրայ երեւցող անվարագուրելի իրականութիւն մըն է: Բայց միակը չէ:
Համաշխարհայնացման տնտեսական, կրօնական, լեզւական եւ մշակութային հետեւանքները ի՞նչ պիտի ըլլան, ինչպիսի՞ անիրաւութիւններով եւ անարդարութիւններով: Մարդկութիւնը ի՞նչ գին պիտի վճարէ, ինչպէ՞ս պիտի հարթւին ինքնուրոյնութիւնները:
Այս տարերային փոփոխութիւններուն մէջ ի՞նչ պիտի ըլլայ ճակատագիրը անոնց, որոնք հզօրութիւն չունին եւ այդ հզօրութեամբ չեն պաշտպանւած: Անոնք ինչպէ՞ս պիտի պաշտպանւին, կրնա՞ն պաշտպանւիլ:
Քուինզի շուրջ երկու հարիւր ցեղային եւ լեզւական խառնարանին մէջ որպէս առաւել մէկ չհաշււող հայերէնը եւ հայերը կան:
Անոնք կան նաեւ՝ Ֆրանսիա, Աւստրալիա, Գերմանիա, Բրազիլիա, Արգենտինա, Միջին Արեւելք, ուր ինքնութիւնները կաղօտին, անհետանալէ առաջ:
Անմիջականի ճնշումէն ձերբազատելով տեղ մը պիտի խօսւի՞, կը խօսւի՞ այս մասին, որ չըլլայ զգացական հայրենասիրութեան զբօսաշրջութիւն, քանի մը թութակային կարգախօս, երգ, աղմուկ եւ լուսանկար, այլ նախատեսութիւն, մտածում՝ ըստ հեռանկարի, եւ քիչ մըն ալ երազելով՝ նախաձեռնութիւն, որպէսզի շարունակութիւն ըլլալու իրաւունքը չարձանագրւի պատմութեան շահվնասի գլխուն տակ:
Թափառիլ Քուինզի անվերջանալի փողոցներով՝ կը նշանակէ աշակերտել Հին Յունաստանի «Ճեմարան»-ը, եթէ չգրաււիք «համբըրգըր»-ով, «սուշի»-ով կամ «թաքօ»-ով...

10 հոկտեմբեր 2013, Նիւ Եօրք

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։