ՀԵՆՐԻԿ ԽԱԼՈՅԵԱՆ
Իրանի ներկայ ներքաղաքական եւ աշխարհաքաղաքական իրավիճակը ծնում է մի հոգեբանական ու հասարակագիտական հետաքրքրական երեւոյթ․ արտաքին ուժերի միջամտութիւնը երկրի պետականութեան հիմնահարցերին, որոշ շերտերում սկսում է ընկալւել ոչ որպէս բացարձակ վտանգ, այլ որպէս հնարաւոր քաղաքական գործիք։ Առաջին հայեացքից այս երեւոյթը հակասում է Իրանի բազմադարեան պետականամէտ աւանդոյթին եւ ազգային ինքնութեան խորքային շերտերին։ Սակայն խորքային վերլուծութիւնը ցոյց է տալիս, որ այստեղ գործ ունենք ոչ թէ ազգային բնոյթի կտրուկ փոփոխութեան, այլ երկարատեւ ճգնաժամի պայմաններում ձեւաւորւած բարդ հոգեբանական գործընթացի հետ։
Պատերազմական համախմբում եւ ճգնաժամային յոգնածութիւն
Արտաքին յարձակումների պարագային հասարակութիւնները սովորաբար ցուցաբերում են համախմբման միտում, որը քաղաքական գիտութեան մէջ յայտնի է որպէս «դրօշի շուրջ համախմբում» (rally around the flag) ազդեցութիւն։ Իրանի եւ Իսրայէլի միջեւ 12-օրեայ պատերազմը, ինչպէս ԱՄՆ-ի հետ բախումները, սկզբնական փուլում որոշ չափով առաջացրին նման համախմբում, որը նկատելի էր նաեւ անցեալում։
Սակայն նման ազդեցութիւնը այս անգամ ոնց որ կարճատեւ է մնում։ Ահա քննարկւելիք մեր թեման՝ երբ արտաքին սպառնալիքի սրութիւնը նւազում է, իսկ ներքին սոցիալ-տնտեսական խնդիրները մնում են չլուծւած, հասարակական գիտակցութեան մէջ առաջանում է ճգնաժամային յոգնածութիւն։ Այդ փուլում արտաքին վտանգը այլեւս չի ընկալւում որպէս միաւորող գործօն, այլ վերածւում է քաղաքական ընդհանուր ֆոնի մէկ տարրի։
Պետութիւն, իշխանութիւն եւ ազգային ինքնութիւն
Քննարկւող երեւոյթի առանցքային հանգոյցը պետութեան, իշխանութեան եւ ազգային ինքնութեան տարանջատումն է։ Մինչեւ որոշ պահ այդ երեք հասկացութիւնները հասարակական գիտակցութեան մէջ համընկնում են։ Սակայն երբ քաղաքական համակարգի լեգիտիմութիւնը հարցականի տակ է դրւում, առաջանում է ներքին ճեղք.
Հայրենասիրութիւնը չի նշանակում գործող իշխանութեան աջակցութիւն։
Այս պայմաններում ձեւաւորւում է այն, ինչ տեսական գրականութեան մէջ բնորոշւում է որպէս քաղաքացիական ընդդիմադիր հայրենասիրութիւն։ Մարդիկ կարող են խորապէս կապւած լինել իրենց հայրենիքին, բայց միաժամանակ մերժել գործող կառավարման ձեւը եւ նոյնիսկ արտաքին ճնշումը դիտարկել որպէս ներքին փոփոխութեան յոյս։
Սա իրենց դիտանկիւնով՝ ոչ թէ հակապետականութիւն է, այլ արժէքային բախում պետական շարունակականութեան եւ քաղաքական լեգիտիմութեան միջեւ։
Արտաքին միջամտութեան «նորմալացում» եւ քաղաքական անզօրութիւն
Երբ հասարակութիւնը երկար ժամանակ չի տեսնում ներքին փոփոխութեան գործնական մեխանիզմներ, ձեւաւորւում է քաղաքական անզօրութեան հոգեբանական վիճակ։ Այս պայմաններում արտաքին ճնշումը կարող է ընկալւել որպէս «միակ ազդակ», որը կարող է կոտրել գործող համակարգը։
Սակայն այս ընկալումը վտանգաւոր է, որովհետեւ արտաքին ուժերը առաջնորդւում են սեփական շահերով, ոչ թէ ներքին հասարակութեան պահանջներով։ Արտաքին գործօնի գործիքայնացումը խորացնում է ներքին բեւեռացումը եւ թուլացնում ինստիտուցիոնալ վստահութիւնը։
Փոքրամասնութիւնների դերը բազմաշերտ հասարակութեան մէջ
Իրանը բազմազգ եւ բազմակրօն հասարակութիւն է։ Նման պայմաններում ճգնաժամի պահին փոքրամասնութիւնները կարող են դառնալ թէ՛ կայունացնող, թէ՛ ապակայունացնող գործօն։
Մասնաւորապէս եթէ խօսենք Իրանի հայ համայնքի մասին, նա՝ պատմականօրէն ունի առանձնայատուկ դիրք։ Այն դարաւոր ներկայութիւն ունի երկրում, ունի սահմանադրական ճանաչում եւ խորհրդարանական ներկայացւածութիւն, ինչն ապահովում է ինստիտուցիոնալ ներգրաււածութիւն։ Հայ համայնքը աւանդաբար որդեգրել է ցածր քաղաքական պրոֆիլի եւ կառուցողական ներկայութեան ռազմավարութիւն։
Սակայն սերունդների մտածողութեան տարբերութիւնը նոր մարտահրաւէրներ է ստեղծում։ Աւագ սերունդը առաջնորդւում է անվտանգութեան եւ գոյատեւման տրամաբանութեամբ, մինչդեռ երիտասարդները ընդհանրապէս աւելի գլոբալացւած են, աւելի մեծ տեղ են տալիս անհատական իրաւունքներին եւ քաղաքացիական մասնակցութեանը։ Այս տարբերութիւնը կարող է բերել ներքին լուռ բաժանման կամ արտագաղթի աճի, եթէ համայնքային կառոյցները չկարողանան ստեղծել երկխօսութեան համապատասխան հարթակ։
