ԱՐՏՈՅՏ ԶՈՀՐԱԲԵԱՆ
Միջազգային իրաւունքի ասպիրանտ, համալսարանի դասախօս
Իրանական 1404 թւականը Հարաւային Կովկասի համար դարձաւ կարեւոր աշխարհաքաղաքական վերադասաւորումների շրջան։ Տարածաշրջանում աճող մրցակցութիւնը՝ Արեւմուտքի, Ռուսաստանի եւ տարածաշրջանային դերակատարների միջեւ, նոր նշանակութիւն տւեց Իրանի եւ Հայաստանի յարաբերութիւններին։ Թեհրան-Երեւան համագործակցութիւնը այսօր դուրս է գալիս երկկողմ յարաբերութիւնների շրջանակից եւ վերածւում տարածաշրջանային կայունութեան կարեւոր գործօնի։
Հարաւային Կովկասը վերջին տարիներին կրկին վերածւում է մեծ ուժերի մրցակցութեան առանցքային տարածքի։ Իրանական 1404 թւականը այս գործընթացի հերթական կարեւոր փուլն էր։ Իրանի եւ Հայաստանի յարաբերութիւնները այս համատեքստում ձեռք են բերում ոչ միայն երկկողմ, այլեւ տարածաշրջանային ռազմավարական նշանակութիւն։ Թեհրանի եւ Երեւանի փոխգործակցութիւնը այսօր ձեւաւորւում է մի միջավայրում, որտեղ խաչւում են տարածաշրջանային եւ գլոբալ շահերը՝ Թուրքիայից եւ Ադրբեջանից մինչեւ Ռուսաստան, Միացեալ Նահանգներ եւ Եւրոպական միութիւն։
Այս պայմաններում Հարաւային Կովկասի աշխարհաքաղաքական ճարտարապետութիւնը գտնւում է վերաձեւաւորման փուլում։
Իրանի հաշւարկը՝ հիւսիսային ուղղութեամբ
Իրանի համար Հարաւային Կովկասը պարզապէս հարեւան տարածաշրջան չէ։ Այն Իրանի ազգային անվտանգութեան անմիջական միջավայրի մի մասն է։ Հայաստանի հետ սահմանը, թէեւ կարճ է, սակայն ունի ռազմավարական նշանակութիւն: Այն Իրանի միակ ուղիղ ցամաքային կապն է դէպի Հայաստան եւ լայն առումով դէպի եւրասիական տնտեսական տարածք։
1404 թւականի ընթացքում Իրանը աւելի յստակ ձեւակերպեց իր դիրքորոշումը տարածաշրջանի նկատմամբ։ Թեհրանը հետեւողականօրէն յայտարարեց, որ Հարաւային Կովկասում աշխարհաքաղաքական սահմանների ցանկացած փոփոխութիւն անընդունելի է։ Այս դիրքորոշումը յատկապէս ընդգծւեց «Զանգեզուրի միջանցքի» շուրջ քննարկումների ընթացքում։
Իրանի ռազմավարական տեսանկիւնից Սիւնիքի տարածաշրջանը ոչ միայն Հայաստանի տարածքային ամբողջականութեան հարց է, այլ նաեւ տարածաշրջանային հաւասարակշռութեան հիմնարար տարր։ Թեհրանի գնահատմամբ՝ ցանկացած նախագիծ, որը կարող է փոխել տարածաշրջանի հաղորդակցային եւ քաղաքական հաւասարակշռութիւնը, կարող է բացել ճանապարհ նոր աշխարհաքաղաքական ճնշումների համար։
Այդ պատճառով անցած տարւայ ընթացքում նկատելիօրէն ակտիւացան Իրանի եւ Հայաստանի քաղաքական խորհրդակցութիւնները, ինչպէս նաեւ տնտեսական եւ տրանսպորտային համագործակցութեան ծրագրերը։
Հայաստանը՝ աշխարհաքաղաքական ընտրութեան առաջ
Միւս կողմից Հայաստանը գտնւում է բարդ աշխարհաքաղաքական վերափոխման փուլում։ Արցախեան պատերազմի աւարտից յետոյ Երեւանի արտաքին քաղաքականութիւնը աստիճանաբար շարժւում է դէպի բազմավեկտոր մօտեցում։ Նիկոլ Փաշինեանի կառավարութիւնը փորձում է խորացնել յարաբերութիւնները արեւմտեան երկրների հետ եւ միաժամանակ վերաիմաստաւորել Ռուսաստանի հետ անվտանգութեան աւանդական յարաբերութիւնները։
Սակայն այս գործընթացը երկրի ներսում միանշանակ չի ընկալւում։ Քաղաքական եւ հասարակական շրջանակների մի մասը մտահոգւած է, որ արագ աշխարհաքաղաքական վերաուղղումը կարող է վտանգել ազգային ինքնութեան եւ պետական ինստիտուտների որոշ հիմնարար տարրեր։
Այս քննադատութիւնների շրջանակում յաճախ քննարկւում է նաեւ ազգային արժէքների եւ պատմական ինստիտուտների նկատմամբ իշխանութիւնների վերաբերմունքը: Սրա վառ օրինակն է ՀՀ ներկայ իշխանութեան մօտեցումը Հայ Առաքելական Եկեղեցու՝ ի մասնաւորի Վեհափառի կամ որոշ Սրբազանների նկատմամբ, կամ այն քայլերը, որ ընկալւում է որպէս փոխել կամ հիմնականում մաքրել այսպէս կոչւած «Հայ Դատ» հասկացողութիւնը որպէս ինիստիտուտ: Որոշ վերլուծաբանների կարծիքով՝ նման հարցերը կարող են երկարաժամկէտ ազդեցութիւն ունենալ Հայաստանի ներքին քաղաքական կայունութեան վրայ։
Թեհրան-Երեւան յարաբերութիւնների ռազմավարական տրամաբանութիւնը
Չնայած արտաքին քաղաքական տարբեր առաջնահերթութիւններին՝ Իրանի եւ Հայաստանի միջեւ համագործակցութիւնը շարունակում է զարգանալ։ Երկու երկրների յարաբերութիւնները գնալով ստանում են աւելի գործնական բնոյթ՝ յատկապէս տնտեսական եւ տրանսպորտային ոլորտներում։
Սահմանային ենթակառուցւածքների զարգացումը, նոր կամուրջների կառուցումը Արաքս գետի վրայ եւ հիւսիս-հարաւ տրանսպորտային միջանցքի ընդլայնումը դիտարկւում են որպէս տարածաշրջանային կապերի ամրապնդման կարեւոր գործոններ։
Այս նախագծերը կարող են Սիւնիքը վերածել կարեւոր տարանցիկ հանգոյցի՝ կապելով Իրանը Կովկասի եւ եւրոպական
շուկաների հետ։ Միեւնոյն ժամանակ դրանք կարող են ստեղծել նոր տնտեսական հնարաւորութիւններ Հայաստանի համար։
Կովկասը՝ նոր մրցակցութեան տարածք
Այնուամենայնիւ Հարաւային Կովկասի ապագան շարունակում է կախւած մնալ մեծ ուժերի մրցակցութիւնից։ Արեւմտեան դերակատարները փորձում են ընդլայնել իրենց քաղաքական ներկայութիւնը տարածաշրջանում, մինչդեռ Ռուսաստանը ձգտում է պահպանել իր աւանդական ազդեցութիւնը։
Այս բարդ միջավայրում Իրանը փորձում է կանխել տարածաշրջանի վերածումը նոր աշխարհաքաղաքական դիմակայութեան գօտու։ Հայաստանը, իր հերթին, փորձում է գտնել հաւասարակշռութիւն անվտանգութեան նոր գործընկերների որոնման եւ տարածաշրջանային կայունութեան պահպանման միջեւ։
Ի վերջոյ, իրանական 1404 թւականը ցոյց տւեց, որ Իրանի եւ Հայաստանի յարաբերութիւնները շարունակում են ունենալ կարեւոր դեր Հարաւային Կովկասի աշխարհաքաղաքական հաւասարակշռութեան մէջ։ Թեհրանի համար Հայաստանը մնում է հիւսիսային անվտանգութեան կարեւոր գործընկեր, իսկ Երեւանի համար Իրանը շարունակում է լինել կարեւոր տնտեսական եւ աշխարհաքաղաքական կապ արտաքին աշխարհի հետ։
Հարաւային Կովկասի ապագան կախւած կը լինի նրանից, թէ տարածաշրջանը կը կարողանա՞յ ձեւաւորել համագործակցութեան նոր մոդել, թէ՞ կը մնայ մեծ ուժերի մրցակցութեան մշտական դաշտ։
Այս հարցի պատասխանը որոշելու է ոչ միայն Թեհրան-Երեւան յարաբերութիւնների ուղղութիւնը, այլեւ ամբողջ տարածաշրջանի ռազմավարական ապագան։
