ԱԿՆԱՐԿ. ՄԱՆԴԱՏԸ՝ ՈՉ ԹԷ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՒՈՒԹԵԱՆ, ԱՅԼ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՇՒԱՐԿԻ ՀԱՐՑ Է

ՀԱՏԻՍ

 

Հայաստանի Ազգային ժողովի ընտրութիւններից յետոյ քաղաքական օրակարգի առանցքային հարցերից մէկը դարձաւ ընդդիմութեան հնարաւոր քայլը՝ վերցնե՞լ խորհրդարանական մանդատները, թէ՞ հրաժարւել դրանցից՝ որպէս բողոքի եւ պայքարի միջոց։

Հանրային ու զգացական բանավէճերում այս հարցը յաճախ ներկայացւում է գրեթէ բարոյական կամ արժանապատւութեան հարթութեան վրայ՝ իբր մանդատ ընդունելը նշանակում է հաշտւել ընտրութիւնների արդիւնքների հետ, իսկ հրաժարւելը՝ մնալ սկզբունքային։

Սակայն քաղաքական փորձը հրաւիրում է այս հարցին նայել աւելի սառնասիրտ եւ ռազմավարական դիտանկիւնից։

Մանդատ վերցնելը կամ չվերցնելը նախ եւ առաջ պէտք է դիտարկել ոչ թէ որպէս արժանապատւութեան հարց, այլ որպէս հաշւարկւած քաղաքական քայլ, որի արժէքը որոշւում է ոչ թէ խորհրդանշական ազդեցութեամբ, այլ վերջնական արդիւնքով։

Համաշխարհային փորձը ցոյց է տալիս, որ խորհրդարանական մանդատներից հրաժարումը, որպէս ճնշման գործիք, կիրառւել է տարբեր երկրներում՝ ներառեալ որոշ արեւմտեան ժողովրդավարութիւններում։ Սակայն նման քայլի արդիւնաւէտութիւնը եղել է խիստ տարբեր։

Օրինակ, Բանգլադէշում 1990-ականներին ընդդիմութեան բոյկոտն ու հրաժարականները նպաստեցին քաղաքական ճնշման կուտակմանը եւ ընտրական բարեփոխումների իրականացմանը։ Սա այն հազւագիւտ օրինակներից է, երբ մանդատներից հրաժարումը դարձաւ համակարգային փոփոխութիւնների խթան։

Սակայն շատ աւելի բազմաթիւ են հակառակ օրինակները։ Ալբանիայում 2019-ին ընդդիմութիւնը զանգւածաբար հրաժարւեց մանդատներից՝ փորձելով իշխանութեանը հասցնել քաղաքական ճգնաժամի։ Արդիւնքը, սակայն, այլ եղաւ: Իշխանութիւնը շարունակեց գործել, իսկ ընդդիմութիւնը կորցրեց իր ազդեցիկ ներկայութիւնը։ Վերջին հաշւով թուլացաւ ոչ թէ իշխանութիւնը, այլ ընդդիմութեան ազդեցութեան լծակները։

Նման պատկեր արձանագրւեց նաեւ Վրաստանում, որտեղ ընտրութիւններից յետոյ ընդդիմութեան բոյկոտը որոշ ժամանակ պահեց ճգնաժամային մթնոլորտը, սակայն երկարաժամկէտ հեռանկարում շատ ուժեր վերադարձան խորհրդարան՝ հասկանալով, որ քաղաքական դաշտից ինքնակամ դուրս գալը սահմանափակում է պայքարի գործիքակազմը։

Այս նախադէպերը մի պարզ հետեւութեան են բերում․ մանդատից հրաժարումը ինքնին քաղաքական յաղթանակ չի ապահովում։ Այն կարող է աշխատել միայն այն պարագայում, երբ զուգակցւում է երեք առանցքային գործօնների հետ՝ լայն հասարակական համակարգում, միջազգային կամ արտաքին ճնշում, եւ այնպիսի քաղաքական իրավիճակ, որտեղ իշխանութիւնը չի կարող անտեսել ընդդիմութեան բացակայութիւնը։

Հակառակ դէպքում մանդատից հրաժարումը վերածւում է ոչ թէ ճնշման, այլ ինքնամեկուսացման։ Իսկ քաղաքականութեան մէջ դատարկւած հարթակները սովորաբար երկար չեն մնում դատարկ։

Այդ պատճառով ներկայ փուլում Հայաստանի ընդդիմութեան առաջ կանգնած հարցը պէտք է ձեւակերպել ոչ թէ զգացական, այլ քաղաքական տրամաբանութեամբ։ Հարցը պէտք է լինի ոչ թէ՝ «արժանապատի՞ւ է մանդատ վերցնելը», այլ՝ «ո՞ր տարբերակն է աւելի մեծացնում քաղաքական ազդեցութիւնը եւ մօտեցնում նպատակին»։

Քաղաքականութեան մէջ մանդատը նախ եւ առաջ գործիք է։ Իսկ գործիքներից հրաժարւել արժէ միայն այն ժամանակ, երբ դա իրապէս ուժեղացնում է պայքարը, ոչ թէ միայն արտայայտում դժգոհութիւնը։

————–  

Աղբիւր՝ BBC, Reuters, OSCE/ODIHR, European Council, համեմատական քաղաքականագիտութեան ակադեմիական ուսումնասիրութիւններ։