ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ. ՄԱՅԻՍԻ 28. ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ ԿԵՐՏՈՂ ԱԶԳԻ ՈՒԽՏԸ

Կան օրեր, որոնք պարզապէս տօն չեն։ Նրանք պատմութեան մէջ դառնում են սահմանագիծ՝ անցեալի ու ապագայի, կորստի ու վերածնունդի, մահւան ու յարութեան միջեւ։ Հայ ժողովուրդի համար այդպիսի օր է 1918 թւականի Մայիսի 28-ը՝ մեր պետականութեան վերակերտման օրը, մեր ազգային կամքի յաղթանակը, մեր գոյութեան իրաւունքի վերահաստատումը։

Մայիսի 28-ը ծնւեց ոչ թէ խաղաղութեան սրահների մէջ, այլ արիւնի, գաղթի, սովի եւ համազգային կործանման մոխիրների մէջ։ Ցեղասպանութիւնից դեռ ուշքի չեկած ժողովուրդը կանգնած էր վերջին կործանման եզրին։ Թրքական բանակը հասած էր Երեւանի մատոյցները, պետականութիւն գոյութիւն չունէր, աշխարհը լուռ էր, իսկ հայ ժողովուրդը՝ մենակ։ Եւ ճիշտ այդ պայմանների մէջ ծնւեց այն հրաշքը, որ պատմութիւնը կոչեց Հայաստանի Հանրապետութիւն։

Այսօր, երբ յաճախ խաղաղութիւնը կը շփոթւի յանձնման, իսկ պետական մտածողութիւնը՝ զիջումների հետ, Մայիսի 28-ը մեզ կը յիշեցնի մի պարզ ճշմարտութիւն․ պետութիւնները չեն ստեղծւել եւ գոյատեւել նահանջներով։ Նրանք կերտւել են հաւատքով, գաղափարով եւ ազգային արժանապատւութեամբ։

1918-ի սերունդը չունէր ո՛չ կայացած բանակ, ո՛չ կայուն տնտեսութիւն, ո՛չ դաշնակիցների իրական աջակցութիւն։ Սակայն ունէր այն, ինչ որ յաճախ պակասում է նոյնիսկ ամենազարգացած պետութիւններին՝ ազգային հաւատք։ Այդ հաւատքի շուրջ համախմբւեցին Արամ Մանուկեանի, Սիմոն Վրացեանի, Նիկոլ Աղբալեանի, Ռուբէն Տէր-Մինասեանի, Դրոյի, Մովսէս Սիլիկեանի, Թովմաս Նազարբէկեանի եւ բազմաթիւ այլ ականաւոր գործիչների կամքն ու նւիրումը։ Նրանք համոզւած էին որ Հայաստանը պէտք է ապրի որպէս անկախ պետութիւն։

Եւ այդ սերունդը արեց անհնարինը։

Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի ու Ղարաքիլիսաի մէջ հայ ժողովուրդը յաղթեց ոչ միայն թշնամուն, այլ նաեւ սեփական յուսահատութեանը։ Այդ յաղթանակների արդիւնքով ծնւած Առաջին Հանրապետութիւնը դարձաւ այսօրւայ Հայաստանի Հանրապետութեան պատմական ու իրաւաքաղաքական հիմքը։ Առանց 1918-ի չէր լինի 1991-ը։ Առանց Մայիսի 28-ի չէր լինի անկախ Հայաստանի գաղափարը՝ որպէս ազգային ճակատագիր։

Պատահական չէ, որ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը ծնւեց ազգային գաղափարախօսութեան հենքի վրայ։ Այդ պետականութեան մէջ առանցքային դեր ունէր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան աշխարհայեացքը՝ ազգ, հայրենիք, ինքնիշխանութիւն, ժողովրդավարութիւն, ինքնապաշտպանութիւն եւ ազգային արժանապատւութիւն։ Դա միայն քաղաքական ծրագիր չէր, Ազգային գաղափարախօսութիւն էր: Դա պետականաշինութեան հոգեբանութիւն էր։

Երկու տարւայ ընթացքում, սովի, պատերազմի ու համաճարակի պայմանների մէջ, նորաստեղծ պետութիւնը ոչ միայն կռւեց գոյութեան համար, այլեւ կառուցեց պետութիւն։ Բացւեցին դպրոցներ, համալսարան, գրադարաններ, թանգարաններ, մշակութային կենտրոններ։ Ստեղծւեցին պետական հիմնարկներ, գործարաններ, վարչական համակարգ։ Որովհետեւ Առաջին Հանրապետութեան առաջնորդները հասկանում էին՝ բանակը պաշտպանում է պետութեան սահմանները, բայց կրթութիւնն ու մշակոյթը պաշտպանում են նրա հոգին։

Այդ տարիներին առանձնայատուկ էր նաեւ Հայ Առաքելական Եկեղեցու դերը։ Երբ ժողովուրդը կանգնած էր բնաջնջման վտանգի առջեւ, եկեղեցին դարձաւ ոչ միայն հոգեւոր, այլեւ ազգային դիմադրութեան յենարան։ Սարդարապատի զանգերը պարզապէս աղօթքի կանչ չէին․ նրանք գոյապայքարի կոչ էին։ Հաւատքն ու հայրենիքը այդ օրերում անբաժանելի էին։

Այսօր, ցաւօք, յաճախ փորձ է արւում ազգային յիշողութիւնը փոխարինել մոռացութեամբ, պատմական իրաւունքները՝ ժամանակաւոր հաշւարկներով, իսկ հայրենիքի գաղափարը՝ սահմանափակ վարչական հասկացութեամբ։ Արցախի թեման աստիճանաբար դուրս է մղւում հանրային խօսոյթից, ազգային արժէքները ներկայացւում են որպէս անցեալի մնացորդ, իսկ զիջումները՝ որպէս քաղաքական հասունութիւն։

Դժբախտաբար, Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնը պետական յանձնառութիւնը փոխարինել է նահանջող քաղաքականութեամբ, որտեղ ազգային արժանապատւութիւնն ու պատմական իրաւունքները յաճախ զոհաբերւում են ժամանակաւոր հանգստութեան պատրանքին։ Պարտւողական կամքն ու իշխանութեան աթոռին կառչած մնալու մոլուցքը չեն կարող դառնալ պետական մտածողութիւն, որովհետեւ ազգերը գոյատեւում են ոչ թէ զիջումների անվերջ շղթայով, այլ սեփական արժէքների եւ ինքնութեան նկատմամբ անսակարկ հաւատարմութեամբ։

Բայց պատմութիւնը այլ բան է սովորեցնում։

1918-ի Հայաստանը խաղաղութիւն չէր մուրում՝ հրաժարւելով իրենից։ Նա խաղաղութիւն էր ուզում՝ պահելով իր արժանապատւութիւնն ու ինքնութիւնը։ Այդ պատճառով էլ գոյատեւեց։

Այսօր առաւել քան երբեւէ պէտք է վերադառնալ Մայիսի 28-ի իրական պատգամին։ Պետութիւնը միայն տարածք չէ։ Պետութիւնը յիշողութիւն է, հաւատք է, մշակոյթ է եւ ազգային նպատակ։ Երբ այդ բոլորը կը թուլանան, նոյնիսկ ամենաուժեղ բանակը չի կարող երկար պահել հայրենիքը։

Նիկոլ Աղբալեանը գրում էր, որ «պետութիւնը ազգի կազմակերպւած կամքն է»։ Այդ կամքը 1918-ին դարձաւ փրկութիւն։ Եւ նոյն կամքը պէտք է դառնայ մեր ժամանակների վերածննդի հիմքը։

Մայիսի 28-ը անցեալ չէ։ Այն շարունակւող յանձնարարութիւն է։

Այն մեզ յիշեցնում է, թէ Հայաստանը ստեղծւել է ոչ թէ յարմարւելու, այլ ապրելու, պայքարելու եւ յաղթելու համար։

Եւ քանի դեռ հայ ժողովուրդը հաւատարիմ է այդ գաղափարին, Մայիսի 28-ը պիտի մնայ ոչ միայն պատմական թւական, այլ ազգային յաւերժութեան խորհրդանիշ։

ԱՐՏՈՅՏ ԶՈՀՐԱԲԵԱՆ

Միջազգային իրաւունքի ասպիրանտ, համալսարանի դասախօս