ԱԿՆԱՐԿ. ՎԱՇԻՆԳՏՈՆԻ ՆՈՐ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՇՒԱՐԿԸ. ԸՆՏՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻՑ ՄԻՆՉԵՒ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՎԵՐԱԴԱՍԱՒՈՐՈՒՄՆԵՐ
ԱՄՆ-ի 2026 թւականի միջանկեալ ընտրութիւնները միայն Կոնգրեսի կազմի փոփոխութեան հարց չեն։ Դրանք վերածւել են Դոնալդ Թրամփի երկրորդ նախագահութեան քաղաքական ուղղութեան, ամերիկեան արտաքին քաղաքականութեան եւ միջազգային ուժային յարաբերակցութիւնների գնահատման կարեւոր հանգրւանի։ Նոյեմբերի 3-ի քւէարկութեան արդիւնքներով՝ դեմոկրատները նւաճել են Սենատի վերահսկողութիւնը, իսկ Ներկայացուցիչների պալատում նոյնպէս արձանագրւել է նրանց դիրքերի նշանակալի ամրապնդում։ Այս արդիւնքը հանրապետականների համար քաղաքական զգուշացում է, իսկ Սպիտակ տան համար՝ կառավարման նոր իրողութիւն։
Ամերիկեան Associated Press-ի, CNN-ի, The Washington Post-ի եւ Le Monde-ի նախնական գնահատականներում ընտրական փոփոխութիւնների կարեւոր գործօններից են տնտեսական դժգոհութիւնը, կենսապահովման ծախսերի աճը, ներգաղթի քաղաքականութիւնը եւ Իրանի հետ պատերազմը։
The Wall Street Journal-ի անդրադարձներում եւ էներգետիկ շուկաների գնահատականներում Հորմուզի նեղուցի անկայունութիւնը դիտարկւում է որպէս նաւթի մատակարարումների եւ համաշխարհային տնտեսական կանխատեսելիութեան լուրջ ռիսկ։ Հետեւաբար, Իրանի շուրջ հակամարտութիւնը վաղուց դուրս է եկել զուտ ռազմական դիմակայութեան շրջանակից. այն ազդում է ծովային հաղորդակցութեան, ապահովագրական ծախսերի, առեւտրային ուղիների, էներգետիկ անվտանգութեան եւ համաշխարհային գնաճի վրայ։ Վաշինգտոնի համար հարցն այլեւս միայն Թեհրանի նկատմամբ ճնշում գործադրելը չէ, այլեւ այդ ճնշման տնտեսական ու ռազմավարական հետեւանքները վերահսկելու կարողութիւնը։
Սակայն ընտրութիւնների արդիւնքը չի նշանակում, որ Թրամփը կորցրել է իր քաղաքական նախաձեռնութեան հնարաւորութիւնը։ ԱՄՆ-ի Սահմանադրութեան առաջին յօդւածի 7-րդ բաժինը նախագահին վերապահում է Կոնգրեսի ընդունած օրէնքները վետոյի ենթարկելու իրաւունք։ Վետոյի յաղթահարման համար անհրաժեշտ է Կոնգրեսի երկու պալատների անդամների երկու երրորդի աջակցութիւնը։ Նախագահը կարող է նաեւ կիրառել այսպէս կոչւած գրպանային վետոն (Pocket Veto), երբ Կոնգրեսի արձակման պայմաններում օրէնքի նախագիծը չի ստորագրւում եւ չի կարող վերադարձւել վերանայման։ Միաժամանակ, գործադիր հրամանները, նախագահի արտաքին քաղաքական եւ գերագոյն հրամանատարի լիազօրութիւնները նրան հնարաւորութիւն են տալիս պահպանելու նախաձեռնութեան որոշակի դաշտ։ Սակայն դրանք չեն կարող ինքնաբերաբար փոխարինել Կոնգրեսի օրէնսդրական եւ ֆինանսական լիազօրութիւններին։
Նոր Սենատը կարող է վերահսկել յանձնաժողովների աշխատանքը, իրականացնել վարչակազմի գործունէութեան քննութիւններ եւ ազդել նախարարական ու դատական բարձր պաշտօններում նշանակումների հաստատման վրայ։ Ներկայացուցիչների պալատը կարող է նախաձեռնել իմփիչմենթի գործընթաց, մինչդեռ պաշտօնանկացման վերջնական որոշումը պատկանում է Սենատին՝ ներկայ անդամների երկու երրորդի ձայնով։
Ամենազգայուն հարցը, սակայն, պատերազմի շարունակութիւնն է։ ԱՄՆ-ի Սահմանադրութեամբ պատերազմ յայտարարելու լիազօրութիւնը պատկանում է Կոնգրեսին, իսկ նախագահը զինւած ուժերի գերագոյն հրամանատարն է։ 1973 թւականի «Պատերազմական լիազօրութիւնների մասին» օրէնքը սահմանում է նաեւ ռազմական գործողութիւնների վերաբերեալ Կոնգրեսին տեղեկացնելու եւ առանց համապատասխան արտօնութեան գործողութիւնների ժամանակային սահմանափակումների պահանջներ։ Հետեւաբար, դեմոկրատական վերահսկողութեամբ Կոնգրեսը կարող է սահմանափակել Իրանի դէմ ռազմական գործողութիւնների ֆինանսաւորումը կամ պահանջել դրանց քաղաքական ու իրաւական հիմնաւորումների հրապարակայնացում։
Առաջիկայ փուլում Թրամփի առջեւ կարող են բացւել մի քանի ճանապարհներ՝ Իրանի հետ բանակցութիւնների վերսկսում, ռազմական ճնշման պահպանում կամ նոր հարւածների միջոցով բանակցային պայմանների պարտադրում։ Վերջին տարբերակը կարող է խորացնել Հորմուզի ճգնաժամը եւ նոր ցնցումներ առաջացնել նաւթի շուկայում՝ հետեւանքներով, որոնք չեն սահմանափակւելու Մերձաւոր Արեւելքով։
Այս ընտրութիւնների իրական աշխարհաքաղաքական նշանակութիւնը, հետեւաբար, պէտք է փնտրել ոչ միայն Կոնգրեսի նոր մեծամասնութեան, այլեւ ամերիկեան իշխանութեան ներսում ձեւաւորւող սահմանափակումների ու հակազդեցութիւնների մէջ։ Ամերիկեան ընտրութիւնները փոխեցին ներքին քաղաքական հաշւարկը, բայց Թեհրանի, տարածաշրջանային պետութիւնների, եւրոպական մայրաքաղաքների ու համաշխարհային շուկաների համար վճռորոշ հարցն այն է, թէ Վաշինգտոնը կը նախընտրի՞ ուժի քաղաքականութեան շարունակութիւնը, թէ՞ կը վերադառնայ դիւանագիտութեան եւ իրաւական պարտաւորութիւնների դաշտ։
