Դոկտ. Կարէն Խանլարեան. Խաղաղութեան «Գերնիկա» մրցանակաբաշխութեան մոտիւներով

Հայոց եւ համամարդկային նորագոյն պատմութեան ամենատխուր եւ ամենանողկալի էջերից մէկն է Մինսկի խմբի լուծարումը՝ Արցախի հիմնահարցի լուծման բանակցային հնարաւորութեան ոչնչացումը, որը իրականացաւ Փաշինեանի եւ Ալիեւի ձեռամբ եւ Թրամփի քաւորութեամբ։ Պատմութիւնը դեռ կը տայ այս ամէնի՝ իր առարկայական եւ ճշգրիտ գնահատականը։ Բայց ինչ էլ լինի այդ գնահատականը, համոզւած եմ, որ դրա էական բաղադրիչներից են լինելու երեւոյթի թողած եւ դեռ թողնելիք բացասական հետեւանքները Հայաստանի ու հայութեան, ինչպէս նաեւ հարաւային Կովկասի ապագայ իրավիճակի վրայ։

Հայաստանի բռնագրաււած տարածքների, այդ թւում Արցախի ցաւագին հարցը, որ հակառակ Ցեղասպանութեան թանգարանում կամ մետրոպոլիտենում փաշինեանների չարամտօրէն թափած բոլոր ճիգերին, հայութեան համար անտարակոյս Ազգային հարց է։ Իսկ Ազգային հարցի լուծման համար խաղաղ հնարաւորութիւնների մեխանիկական փակումը անհրաժեշտաբար բացելու է հարցի անհամաչափ, բռնի լուծման հնարաւոր բոլոր ճանապարհները։ Սա պատմական օրէնք է, որն անխուսափելիօրէն ի յայտ է գալու այսօր, վաղը կամ միւս օրը՝ տեսանելի ապագայում։

«Գերնիկա» մրցանակաբաշխութեան առիթով Ալիեւը ասել է․ «Ադրբեջանի եւ Հայաստանի օրինակը վկայում է այն մասին, որ չնայած ձգձգւած հակամարտութեանը, տառապանքներին եւ փոխադարձ անվստահութեանը, խաղաղութեան կարելի է հասնել ուժեղ քաղաքական կամքի եւ միջազգային աջակցութեան առկայութեան դէպքում»։

Պարզ հասկացութիւն է, որ խաղաղութիւնը հրովարտակներով չի իջեցւում ազգերի գլխին։ Խաղաղութիւնը ձեւաւորւում է հակամարտութեան հիմնական պատճառների վերացման ֆոնին, եւ, եթէ այդ պատճառների շարքին է նաեւ ազգային հարցը, ապա տւեալ հարցի արդար լուծման հիման վրայ։ Խաղաղութեան կարելի է հասնել միայն այս ճանապարհով եւ ոչ թէ՝ «ուժեղ քաղաքական կամքի եւ միջազգային աջակցութեան առկայութեան դէպքում»։ Եւ հէնց այստեղ է կայանում խաղաղութիւն եւ կապիտուլիացիա հասկացութիւնների բաժանարար սահմանը։

Հայաստան-Ադրբեջան «խաղաղութեան» ներկայիս իմիտացիան, իր բոլոր ստորոգելիներով, այդ թւում նաեւ Մինսկի խմբի լուծարումը, ինքնին, նոր պատերազմների նախադրեալ է՝ հրահրման նախերգանք։ Փաստօրէն Փաշինեան-Ալիեւի «ուժեղ քաղաքական կամքը», յատկապէս «միջազգային աջակցութեան դէպքում», ուշ թէ շուտ յանգեցնելու է նորանոր հակամարտութիւնների։

Պատմական այս օրէնքի, եթէ կուզէք՝ դետերմինիզմի մասին դիպուկ բնորոշում է տւել աւելի քան յիսուն տարի առաջ «Ազդակ-շաբաթօրեակ»-ի խմբագրականը.

«Պէտք չէ սակայն աշխարհի փոքր ժողովուրդները, անարդարութեան ենթարկւած ազգերը յուսահատելու մղել՝ այն աստիճան, որ անոնք փորձեն բռնամիջոցներով գործել, այդ ձեւով լսելի դարձնելու համար արդարութեան ձայնը: Ճիշտ չէ աշխարհի մեծ պետութեանց առաջնորդներու կողմէ որդեգրւած «լրութեան», «լուռ մերժումի եւ ուրացումի», «մոռացութեան տալու» փորձերով ոճիրին մեղսակից դառնալու գործելաձեւը: Այդ բոլորը խաղաղութեան չեն առաջնորդեր, փոքր ու մեծ պատերազմներու ծնունդ կու տան. այդ բոլորը խաղաղ միջոցառումներով հարցերու լուծումի մը չեն տանիր, կը պարտադրեն իրաւազրկւած ժողովուրդները բռնամիջոցներու դիմելու»:

(Խմբագրական, «Ազդակ» շաբաթօրեակ (Դրօշակ)», Բէյրութ, 1975 նոյեմբերի 23, թիւ 40, էջ 626)