ԱԿՆԱՐԿ. Մեծամասնութիւն առանց մեծամասնութեան․ Հայաստանի ընտրութիւնները եւ նոր աշխարհաքաղաքական հաւասարակշռութիւնը

ԱՐՏՈՅՏ ԶՈՀՐԱԲԵԱՆ

Միջազգային իրաւունքի ասպիրանտ, համալսարանի դասախօս

 

Հայաստանի վերջին խորհրդարանական ընտրութիւնները ձեւաւորեցին մի քաղաքական պատկեր, որը առաջին հայեացքից կարող է թւալ միանշանակ, սակայն աւելի խորքային դիտարկման դէպքում բացայայտում է բազմաթիւ ռազմավարական եւ աշխարհաքաղաքական շերտեր։ Գործող իշխանութիւնը կարողացաւ ապահովել խորհրդարանական մեծամասնութիւն՝ ստանալով 61 մանդատ եւ պահպանելով կառավարութիւն ձեւաւորելու իրաւունքը։ Սակայն ընտրութիւնների կարեւոր առանձնայատկութիւններից մէկն այն էր, որ իշխանութիւնը չկարողացաւ ստանալ ընտրողների ձայների աւելի քան 50 տոկոսը։

Միեւնոյն ժամանակ, մասնակցութեան համեմատաբար բարձր մակարդակը ցոյց տւեց, որ հասարակութիւնը շարունակում է քաղաքական գործընթացների նկատմամբ պահպանել հետաքրքրւածութիւն եւ պատասխանատւութեան զգացում։ Սա կարեւոր ազդակ է ոչ միայն երկրի ներսում գործող քաղաքական ուժերի, այլեւ արտաքին դերակատարների համար, որոնք Հայաստանի զարգացումները դիտարկում են տարածաշրջանային լայն հաշւարկների շրջանակում։

 

Իշխանութեան յաղթանակը եւ դրա քաղաքական սահմանները

Թէեւ գործող իշխանութիւնը կարողացաւ վերահաստատել իր դիրքերը, ընտրութիւնների արդիւնքները դժւար է մեկնաբանել որպէս անվերապահ հանրային մանդատ։ 61 մանդատը խորհրդարանական կառավարման տեսանկիւնից ապահովում է կայունութիւն, սակայն ձայների 50 տոկոսի շեմը չյաղթահարելը ցոյց է տալիս, որ հասարակութեան զգալի հատւածը շարունակում է փնտրել այլընտրանքային քաղաքական ուղիներ։

Այս հանգամանքը կարեւոր է յատկապէս այն պատճառով, որ վերջին տարիներին Հայաստանի հասարակութիւնը կանգնած է եղել անվտանգային, սոցիալ-տնտեսական եւ արտաքին քաղաքական լուրջ մարտահրաւէրների առաջ։ Հետեւաբար ընտրութիւնների արդիւնքները կարելի է դիտարկել ոչ այնքան որպէս գործող իշխանութեան քաղաքական գծի լիակատար հաստատում, որքան որպէս ընդդիմութեան՝ դեռեւս համոզիչ այլընտրանք ներկայացնելու անկարողութեան հետեւանք։

 

Ընդդիմութեան ռազմավարական ճգնաժամը

Ընդդիմութեան հիմնական խնդիրը շարունակում է մնալ ոչ թէ իշխանութեան քննադատութեան պակասը, այլ ապագայի յստակ տեսլականի բացակայութիւնը։

Տարիներ շարունակ ընդդիմադիր դաշտի զգալի հատւածը իր քաղաքականութիւնը կառուցել է գործող իշխանութեան դէմ պայքարի վրայ՝ առանց հասարակութեանը հասանելի դարձնելու կառավարման, անվտանգութեան եւ տնտեսական զարգացման ամբողջական ծրագիր։ Արդիւնքում ընտրողը յաճախ յայտնւել է երկու տարբերակների միջեւ՝ պահպանել գործող իշխանութիւնը կամ վերադառնալ նախկին քաղաքական մշակոյթին, որի նկատմամբ հասարակական վստահութիւնը դեռեւս ամբողջութեամբ չի վերականգնւել։

Եթէ ընդդիմութիւնը ցանկանում է առաջիկայ տարիներին դառնալ իրական իշխանափոխութեան յաւակնորդ, ապա ստիպւած է լինելու անցնել անձնակենտրոն եւ էմոցիոնալ քաղաքականութիւնից դէպի ինստիտուցիոնալ եւ ծրագրային քաղաքականութիւն։ Հակառակ դէպքում նոյնիսկ իշխանութեան վարկանիշի նւազումը աւտոմատ կերպով չի վերածւի ընդդիմութեան յաղթանակի։

 

Եւրոպական միութիւնը եւ Արեւմուտքի շահերը

Հայաստանի ընտրութիւնների արդիւնքները դրական են ընկալւել եւրոպական եւ արեւմտեան քաղաքական շրջանակների զգալի մասի կողմից։ Դրա պատճառները պէտք է փնտրել ոչ միայն ժողովրդավարական գործընթացների գնահատման, այլ նաեւ աշխարհաքաղաքական շահերի ոլորտում։

Վերջին տարիներին Հայաստանը աստիճանաբար խորացրել է համագործակցութիւնը Եւրոպական միութեան հետ՝ ընդլայնելով քաղաքական, տնտեսական եւ անվտանգային երկխօսութիւնը։ Բրիւսէլի համար Հայաստանի ներկայիս իշխանութեան շարունակականութիւնը կանխատեսելիութեան գործօն է։ Արեւմուտքը Հայաստանի գործող կառավարութեանը դիտարկում է որպէս գործընկեր-միջոց, որը պատրաստ է քայլեր վերցնել տարածաշրջանային հաղորդակցութիւնների ուղղութեամբ, իհարկէ երաշխաւորելով արեւմուտքի արտաքին քաղաքականութեան ծրագրերի իրականացումը:

 

Ռուսաստանի դիրքորոշումը. ազդեցութեան պահպանման պայքար

Մոսկւան շարունակում է Հայաստանը դիտարկել որպէս իր աւանդական ազդեցութեան գօտու մաս, նոյնիսկ եթէ վերջին տարիներին հայ-ռուսական յարաբերութիւններում նկատւել են լուրջ լարւածւթիւններ։

Ռուսաստանի համար առաջնային խնդիրն է կանխել Հայաստանի ամբողջական ռազմավարական հեռացումը ռուսական անվտանգութեան համակարգից եւ արեւմտեան կառոյցների հետ չափազանց խորը ինտեգրումը։ Հետեւաբար Մոսկւան, ամենայն հաւանականութեամբ, կը շարունակի աշխատել թէ՛ պետական ինստիտուտների, թէ՛ հասարակական եւ քաղաքական տարբեր խմբերի հետ՝ տարածաշրջանում իր դիրքերը պահպանելու նպատակով։

Միաժամանակ Ռուսաստանը հասկանում է, որ Հայաստանի նկատմամբ նախկին ազդեցութեան մեխանիզմները զգալիօրէն թուլացել են, ինչը ստիպում է վերանայել իր մօտեցումները Հարաւային Կովկասում։

 

ԱՄՆ-ի քաղաքականութիւնը եւ Թրամփի գործօնը

Վաշինգտոնի համար Հայաստանը վերջին տարիներին դարձել է աւելի կարեւոր գործընկեր տարածաշրջանային հաշւարկներում։ Միացեալ Նահանգները շահագրգռւած է Հարաւային Կովկասում ռուսական ազդեցութեան սահմանափակմամբ, տարածաշրջանային հաղորդակցութիւնների զարգացմամբ եւ արեւմտեան քաղաքական ներկայութեան ընդլայնմամբ։

Սակայն այս քաղաքականութեան ապագան զգալիօրէն կախւած կը լինի ԱՄՆ ներքաղաքական զարգացումներից, յատկապէս Թրամփի քաղաքական գծից։

Թրամփի աշխարհայեացքը հիմնւած է պրագմատիզմի եւ ազգային շահերի առաջնահերթութեան վրայ։ Եթէ նրա վարչակազմը շարունակի ամրապնդւել, ապա հնարաւոր է, որ ԱՄՆ արտաքին քաղաքականութիւնը դառնայ աւելի գործարքային եւ պակաս գաղափարախօսական։ Այդ դէպքում Հայաստանի նկատմամբ աջակցութիւնը կարող է աւելի շատ պայմանաւորւել կոնկրետ ռազմավարական արդիւնքներով, քան ժողովրդավարական օրակարգերով։

Սա նշանակում է, որ Երեւանը ստիպւած կը լինի աւելի ճկուն աշխատել Վաշինգտոնի հետ՝ անկախ նրանից, թէ Սպիտակ տանը ով է գտնւում։

 

Իրանը՝ հաւասարակշռութեան առանցք

Թեհրանի համար Հայաստանի կայունութիւնը շարունակում է մնալ ազգային անվտանգութեան կարեւոր բաղադրիչ։

Իրանը մտահոգութեամբ է հետեւում ցանկացած գործընթացի, որը կարող է փոխել տարածաշրջանային սահմանները կամ թուլացնել Հայաստանի ինքնիշխան վերահսկողութիւնը իր տարածքների նկատմամբ։ Այդ պատճառով Իրանը շահագրգռւած է Հայաստանի պետականութեան ամրապնդմամբ եւ տարածաշրջանային հաւասարակշռութեան պահպանմամբ։

Հայաստան-Իրան յարաբերութիւնները առաջիկայ տարիներին կարող են ձեռք բերել աւելի մեծ ռազմավարական նշանակութիւն, յատկապէս եթէ տարածաշրջանում ուժային նոր վերադասաւորումներ տեղի ունենան։

 

Բաքւի եւ Անկարայի հաշւարկները

Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի համար ընտրութիւնների արդիւնքների գլխաւոր հարցը ոչ թէ Հայաստանի ներքաղաքական կառուցւածքն է, այլ այն, թէ արդեօ՞ք նոր իշխանութիւնը պատրաստ կը լինի շարունակել խաղաղութեան գործընթացը եւ տարածաշրջանային հաղորդակցութիւնների բացման բանակցութիւնները։ (Այս պարագայում արդէն համոզւած են)

Բաքուն, ամենայն հաւանականութեամբ, կը փորձի օգտագործել իր ներկայիս առաւելութիւնները՝ առաւելագոյն քաղաքական եւ դիւանագիտական արդիւնքներ ստանալու նպատակով։ Անկարան, իր հերթին, կը շարունակի աջակցել այն գործընթացներին, որոնք կարող են մեծացնել թուրքական տնտեսական եւ քաղաքական ներկայութիւնը Հարաւային Կովկասում։

Սակայն թէ՛ Բաքուն, թէ՛ Անկարան հասկանում են, որ Հայաստանում չափազանց խորը ներքաղաքական ապակայունացումը կարող է վտանգել նաեւ իրենց երկարաժամկէտ ծրագրերը։

 

Տնտեսական կայունութեան հարցը՝ իշխանութեան իրական քննութիւնը

Եթէ ընտրութիւնների արդիւնքները գործող իշխանութեանը տւեցին նոր քաղաքական մանդատ, ապա առաջիկայ տարիներին այդ մանդատի իրական գնահատականը կը տրւի ոչ թէ խորհրդարանի նիստերի դահլիճում, այլ տնտեսական ցուցանիշներում։

Հայաստանի տնտեսութիւնը վերջին տարիներին արձանագրել է աճի տպաւորիչ ցուցանիշներ, սակայն փորձագէտների զգալի մասը շարունակում է զգուշացնել, որ այդ աճի մի մասը պայմանաւորւած էր բացառիկ արտաքին հանգամանքներով՝ ռուս-ուկրայինական պատերազմի հետեւանքով կապիտալի, աշխատուժի եւ բիզնեսների ժամանակաւոր տեղափոխմամբ։ Այսինքն՝ տնտեսական աճի որոշ բաղադրիչներ չեն կարող դիտւել որպէս երկարաժամկէտ կառուցւածքային ձեռքբերումներ։

Նոր քաղաքական փուլում կառավարութեան առջեւ ծառացած գլխաւոր մարտահրաւէրը լինելու է տնտեսական աճի վերածումը կայուն զարգացման։ Դրա համար անհրաժեշտ են օտարերկրեայ ներդրումների ներգրաւում, արտադրական հզօրութիւնների ընդլայնում, ենթակառուցւածքային ծրագրերի իրականացում եւ արտահանման շուկաների բազմազանեցում։

Յատկանշական է, որ Հայաստանի նկատմամբ արեւմտեան քաղաքական աջակցութիւնը նոյնպէս մեծապէս պայմանաւորւած է տնտեսական հաշւարկներով։ Եւրոպական միութիւնը եւ Միացեալ Նահանգները շահագրգռւած են տեսնել տնտեսական առումով կենսունակ եւ քաղաքականապէս կայուն Հայաստան, որը կարող է դառնալ տարածաշրջանային կապող օղակ Եւրոպայի, Սեւծովեան աւազանի եւ Կենտոնական Ասիայի միջեւ։

Հետեւաբար ներկայիս իշխանութեան շարունակականութիւնը Արեւմուտքի համար միայն քաղաքական կամ գաղափարական հարց չէ․ այն նաեւ ներդրումային եւ տնտեսական կանխատեսելիութեան խնդիր է։

Մինչ միջազգային ուշադրութիւնը հիմնականում կենտրոնացած է ՌԴ-, ԱՄՆ-ի եւ ԵՄ-ի մրցակցութեան վրայ, համաշխարհային քաղաքականութեան մէկ այլ կարեւոր դերակատար՝ Չինաստանը, աստիճանաբար ընդլայնում է իր հետաքրքրութիւնը Հարաւային Կովկասի նկատմամբ։

Պեկինի համար տարածաշրջանը կարեւոր է «Մէկ գօտի, մէկ ճանապարհ» ռազմավարութեան շրջանակում, որի նպատակն է ստեղծել Ասիան Եւրոպային կապող նոր տնտեսական եւ տրանսպորտային ուղիներ։

Հայաստանը, գտնւելով մի քանի խոշոր աշխարհաքաղաքական տարածքների հատման կէտում, տեսականօրէն կարող է կարեւոր դեր խաղալ այդ նախագծերում։ Թէեւ Չինաստանը ներկայումս խուսափում է տարածաշրջանի քաղաքական հակամարտութիւնների մէջ անմիջական ներգրաււածութիւնից, նրա տնտեսական ներկայութեան աճը կարող է աստիճանաբար վերածւել նաեւ քաղաքական ազդեցութեան։

Այս հանգամանքը լրացուցիչ մարտահրաւէր է ստեղծում թէ՛ Արեւմուտքի, թէ՛ Ռուսաստանի համար։ Երկուսն էլ ստիպւած են հաշւի առնել, որ Հարաւային Կովկասում ազդեցութեան համար պայքարը այլեւս միայն արեւմտա-ռուսական դիմակայութեան շրջանակում չէ։

Հայաստանի համար սա կարող է բացել նոր հնարաւորութիւններ, եթէ Երեւանը կարողանայ հաւասարակշռւած կերպով օգտագործել տարբեր ուժային կենտրոնների միջեւ մրցակցութիւնը՝ առանց որեւէ մէկից չափազանց մեծ կախւածութեան մէջ ընկնելու։

 

Նոր քաղաքական շրջանի գլխաւոր հարցը

Այս ընտրութիւններից յետոյ Հայաստանի առաջ ծառացած հիմնական հարցը իշխանութեան պահպանութիւնը չէ։ Գլխաւոր հարցն այն է, թէ արդեօ՞ք գործող կառավարութիւնը կը կարողանայ խորհրդարանական մեծամասնութիւնը վերածել ազգային համաձայնութեան եւ ռազմավարական կայունութեան։

61 մանդատը իշխանութիւն է տալիս, բայց ոչ անսահման վստահութիւն։ Ընտրողների աւելի քան կէսի ձայները չստանալը յիշեցնում է, որ հասարակութեան ներսում պահպանւում են տարբեր պատկերացումներ երկրի ապագայի վերաբերեալ։

Հայաստանը շարունակում է մնալ Արեւմուտքի, Ռուսաստանի, Իրանի, Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի շահերի հատման կէտում։ Այս պայմաններում յաջողութեան գլխաւոր նախապայմանը ոչ թէ որեւէ բեւեռի լիակատար ընտրութիւնն է, այլ բազմավեկտոր, հաշւենկատ եւ ազգային շահի վրայ հիմնւած քաղաքականութիւնը։

Երկրի ապագան որոշւելու է ոչ միայն ընտրութիւնների արդիւնքներով, այլ այն կարողութեամբ, որով քաղաքական դասը կը կարողանայ համատեղել ժողովրդավարական լեգիտիմութիւնը, անվտանգային կայունութիւնը եւ աշխարհաքաղաքական հաւասարակշռութիւնը։