ԱԿՆԱՐԿ. Նոր խորհրդարան, հին իշխանութիւն, անորոշ ապագայ

ԱՐՏՈՅՏ ԶՈՀՐԱԲԵԱՆ

Միջազգային իրաւունքի ասպիրանտ, համալսարանի դասախօս

 

Մաս վերջին

Պետութիւնները չեն կորչում միայն պատերազմներում։

Երբեմն նրանք կորցնում են իրենց ապագան այն պահին, երբ դադարում են ձեւաւորել սեփական օրակարգը

 

Ադրբեջանի վերջին տարիների ռազմավարութիւնը եւս մէկ անգամ ցոյց է տալիս, որ ժամանակակից աշխարհում ռազմական առաւելութիւնը ձեւաւորւում է ոչ միայն սպառազինութեան ծաւալով, այլեւ տնտեսական, ենթակառուցւածքային եւ դիւանագիտական գործօնների համադրմամբ։ Նորագոյն կործանիչների, հակաօդային պաշտպանութեան համակարգերի եւ բարձր տեխնոլոգիական զինատեսակների ձեռքբերմանը զուգահեռ Բաքուն հետեւողականօրէն ներդրումներ է կատարում ճանապարհաշինութեան, երկաթուղային հաղորդակցութեան, էներգետիկ ենթակառուցւածքների եւ տարանցիկ միջանցքների զարգացման մէջ։ Այս ամէնը մէկ ընդհանուր ռազմավարութեան բաղադրիչներ են, որոնց նպատակը միայն ռազմական գերազանցութիւն ապահովելը չէ, այլ Հարաւային Կովկասում երկարաժամկէտ աշխարհաքաղաքական ազդեցութեան ամրապնդումը։

Այս իրողութիւնը Հայաստանի համար կարեւոր դաս է։ Անվտանգութիւնը հնարաւոր չէ սահմանափակել միայն սպառազինութեան կամ դիւանագիտական յայտարարութիւնների շրջանակում։ Այն պահանջում է ժամանակակից բանակ, մրցունակ տնտեսութիւն, կենսունակ պետական ինստիտուտներ, զարգացած ենթակառուցւածքներ եւ կանխատեսելի արտաքին քաղաքականութիւն։ Պետութեան պաշտպանունակութիւնը սկսւում է ոչ միայն սահմանին կանգնած զինւորից, այլեւ այն քաղաքական որոշումներից, որոնք ընդունւում են խաղաղ ժամանակ։

Այս համատեքստում առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի նաեւ Թուրքիայի դերակատարութիւնը։ Անկարան վերջին տարիներին հետեւողականօրէն ընդլայնում է իր ազդեցութիւնը Հարաւային Կովկասում՝ համադրելով ռազմական, տնտեսական եւ քաղաքական գործիքները։ Ադրբեջանի հետ ռազմավարական գործընկերութիւնը, թրքական աշխարհի ինտեգրման գաղափարը, տրանսպորտային եւ էներգետիկ նախագծերում ակտիւ ներգրաււածութիւնը վկայում են, որ Թուրքիայի տարածաշրջանային քաղաքականութիւնը կառուցւած է երկարաժամկէտ հաշւարկների վրայ։ Հայաստանի համար սա նշանակում է, որ իւրաքանչիւր արտաքին քաղաքական որոշում պէտք է գնահատւի ոչ միայն ներկայ իրողութիւնների, այլեւ ապագայ ռազմավարական հաւասարակշռութեան տեսանկիւնից։

Միեւնոյն ժամանակ, Ռուսաստանի հետ յարաբերութիւնների վերափոխումը շարունակում է մնալ Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան ամենաբարդ հարցերից մէկը։ Տասնամեակներ շարունակ ձեւաւորւած անվտանգային եւ տնտեսական կապերը չեն կարող մի քանի տարւայ ընթացքում ամբողջութեամբ փոխարինւել նոր գործընկերութիւններով։ Նոյն կերպ, Արեւմուտքի հետ յարաբերութիւնների զարգացումը չի կարող արդիւնաւէտ լինել, եթէ այն ընկալւի որպէս մէկ այլ բեւեռի մեխանիկական փոխարինում։ Հայաստանի ազգային շահը պահանջում է ոչ թէ արտաքին քաղաքականութեան կտրուկ շրջադարձեր, այլ հաւասարակշռւած, հաշւենկատ եւ բազմավեկտոր դիւանագիտութիւն, որտեղ իւրաքանչիւր համագործակցութիւն ծառայում է Հայաստանի պետական շահին։

Հէնց այստեղ է առանձնանում Իրանի գործօնի իրական նշանակութիւնը։ Իրանը Հայաստանի համար միայն հարեւան երկիր չէ։ Այն տարածաշրջանային ուժ է, որի աշխարհաքաղաքական հաշւարկներում Հարաւային Կովկասը զբաղեցնում է կարեւոր տեղ։ «Հիւսիս–Հարաւ» միջազգային տրանսպորտային միջանցքի զարգացումը, Եւրասիական տնտեսական միութեան եւ Իրանի միջեւ ազատ առեւտրի խորացումը, էներգետիկ համագործակցութեան հեռանկարները եւ Պարսից ծոցին հասանելիութեան հնարաւորութիւնները Հայաստանի համար կարող են դառնալ ոչ միայն տնտեսական, այլեւ ռազմավարական ակտիւներ։

Հեղինակի գնահատմամբ, եթէ ապագայում Սիւնիքի տարածքով նախատեսւող հաղորդակցային նախագծերը վերածւեն այնպիսի համակարգի, որը կը նւազեցնի Իրանի աշխարհաքաղաքական եւ աշխարհատնտեսական դերակատարութիւնը, Թեհրանը, ամենայն հաւանականութեամբ, կը փորձի կանխել նման զարգացումը կամ, առնւազն, ապահովել իր անմիջական մասնակցութիւնը այդ գործընթացին։ Դա բխում է ոչ միայն Իրանի արտաքին քաղաքական առաջնահերթութիւններից, այլեւ նրա ազգային անվտանգութեան եւ տարածաշրջանային հաւասարակշռութեան վերաբերեալ հետեւողական դիրքորոշումից։ Հայաստանի համար այս հանգամանքը պէտք է դիտարկել ոչ թէ որպէս արտաքին հակադրութեան դրսեւորում, այլ որպէս աշխարհաքաղաքական իրողութիւն, որը պահանջում է զգուշաւոր եւ հաւասարակշռւած պետական քաղաքականութիւն։

Այս ամենի ֆոնին նոր Ազգային ժողովի եւ նոր կառավարութեան գլխաւոր փորձութիւնը լինելու է ոչ թէ քաղաքական մեծամասնութեան պահպանումը, այլ պետական ռազմավարութեան ձեւաւորումը։ Հայաստանի քաղաքական օրակարգի գլխաւոր խնդիրը իշխանութեան վերարտադրութիւնը չէ, այլ պետականութեան վերաիմաստաւորումը։ Այն պահանջում է վերականգնել հանրային վստահութիւնը, ամրապնդել պետական ինստիտուտները, պահպանել ազգային համախմբւածութիւնը, վերաիմաստաւորել բանակի զարգացումը եւ ձեւաւորել արտաքին քաղաքականութիւն, որը չի ենթարկւի պահի ազդեցութեանը, այլ կը ծառայի երկարաժամկէտ ազգային շահերին։

Հայաստանի պատմութիւնը բազմիցս ապացուցել է, որ ամենածանր ժամանակաշրջաններում երկրի գլխաւոր յենարանը եղել են ազգային ինքնութիւնը, պետական մտածողութիւնը եւ ռազմավարական հեռատեսութիւնը։ Այսօր այդ արժէքները կրկին դառնում են վճռորոշ։ Պետութիւն-եկեղեցի յարաբերութիւնների առողջացումը, քաղաքական համակարգի ներսում կառուցողական երկխօսութեան ձեւաւորումը, ընդդիմութեան ինստիտուցիոնալ դերի ամրապնդումը եւ հասարակութեան ներքին համերաշխութիւնը ոչ պակաս կարեւոր են, քան ցանկացած արտաքին դաշինք կամ ռազմական պայմանագիր։ Առանց ներքին կայունութեան արտաքին քաղաքականութիւնը միշտ խոցելի է։

Հայաստանն այսօր կանգնած է ոչ թէ հերթական ընտրական փուլի, այլ պետականութեան նոր քննութեան առջեւ։ Այդ քննութեան արդիւնքը չի որոշւելու միայն խորհրդարանի կազմով, կառավարութեան քաղաքական գծով կամ միջազգային դերակատարների յայտարարութիւններով։ Այն որոշւելու է նրանով, թէ արդեօ՞ք Հայաստանը կը կարողանայ պահպանել իր ինքնիշխան որոշումներ կայացնելու իրաւունքը, ամրապնդել ազգային համերաշխութիւնը եւ կառուցել այնպիսի արտաքին քաղաքականութիւն, որի հիմքում կը լինեն ոչ թէ պահի թելադրանքը կամ մեծ տէրութիւնների մրցակցութիւնը, այլ Հայաստանի Հանրապետութեան երկարաժամկէտ պետական շահերը։