ՓԵՏՐՒԱՐԵԱՆ ՀԱՅԵԱՑՔ. ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԽԼԱՑԱԾ ՁԱՅՆԸ

ՀԱՏԻՍ

 

Մարտին հինգ պակաս՝ հայ հասարակութիւնն արդէն հասցրել է կշտանալ քաղաքական իրադարձութիւնների կուտակումից։ Երբ լուրերը չափազանց շատ են, դրանք դադարում են ընկալւել որպէս առանձին փաստեր եւ գլխում վերածւում են աղմուկի։

Միջազգային բեմում ձմեռային օլիմպիական խաղերն են՝ սպորտի ու քաղաքականութեան հերթական խառնածին ցուցադրութեամբ։ Հայաստանի ներկայացուցիչների ելոյթի ընթացքում հնչած «Արցախ» երաժշտութեան անւանումը յանգեցրեց Բաքւի հերթական բողոքին։ Նոյնիսկ մշակոյթը, նոյնիսկ երաժշտութեան անունը, շարունակում է մնալ քաղաքական ճնշման թիրախ։ Արցախի մշակութային ժառանգութիւնը կրկին դուրս է մղւում ստեղծագործական դաշտից եւ տեղափոխւում գոյապահպանական առաջնագիծ։

Նոյն փետրւարեան պատկերում առանձնայատուկ երանգ ստացաւ նաեւ Ծիծեռնակաբերդ այցելած Վենսի այցը։ Այն, ինչ կարող էր դառնալ յիշողութեան քաղաքական ակտ, վերածւեց թւային անցողիկութեան։ Գրառումը յայտնւեց, ապա օրը ցերեկով ջնջւեց՝ մոռացութիւնը դարձնելով նոր դիւանագիտութիւն։

Մէկ այլ առիթով արդէն անդրադարձել ենք խնդրին. Բաքւի շինծու «դատարանում» այսօր դատւում են ոչ թէ միայն առանձին անձինք, այլ այն որոշումը, որով փորձ արւեց կանխել արցախահայութեան ֆիզիկական ջարդը։ Եւ այստեղ փետրւարի 20-ը ստանում է իր խորքային հնչեղութիւնը։ 1988 թւականի այդ օրը Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի (ԼՂԻՄ) խորհուրդը որոշում ընդունեց դուրս գալ Ադրբեջանի կազմից եւ միանալ Հայաստանին՝ գոյութեան սպառնալիքի պայմաններում, բռնութիւնն ու ջարդը կանխելու գիտակցւած նպատակով։

Այսօր, տասնամեակներ անց, Բաքւում դատւում է ոչ միայն այդ պատմական ընտրութեան քաղաքական շարունակութիւնը, այլ դրա բարոյական հիմքը։ Դատւում է այն պատասխանատւութիւնը, որով փորձ արւեց կանխել բնաջնջումը։ Արցախի գերեւարւած ղեկավարները կարող էին «նաւը լքել նախքան խորտակւելը», սակայն արժանապատւութիւնն ու ազգի նկատմամբ պատասխանատւութիւնը թոյլ չտւեցին գցել հայի անունը։ Այսպէս, մարդկային կեանքի փրկութիւնը վերածւում է մեղադրանքի, իսկ հարկադրանքը՝ արդարացման լեզւի։ Աղմուկի մէջ փորձ է արւում շրջել իմաստը՝ զոհին ներկայացնելով որպէս մեղաւոր, իսկ պատմական որոշումը՝ որպէս յանցանք։

Եւ այս բոլորի ֆոնին փետրւարի 18-ը կրկին յիշեցրեց իր պատմական քաշը։ 105 տարի առաջ այդ օրերին բոլշեւիկները ոչնչացրին հայ մտաւորականութիւնն ու հարւածեցին ազգային իշխանութեանը՝ փորձելով խզել պետական մտածողութեան բնական շարունակութիւնը։ Այսօր այդ օրը յիշատակելու ֆոնին, որքան էլ զարմանալի թւայ, Վեհափառ Հայրապետին եւ ազգային մօտեցումներով հովիւներին թիրախաւորում են պետական միջոցների արսենալով: Դրանց տեւականութիւնն ու Եկեղեցու դէմ ուղղւած քայլերը այլեւս չեն ընկալւում որպէս առանձին իրաւական դէպքեր, այլ՝ որպէս ներկայ իշխանութեան քաղաքականութեան հետեւանք։

Նոյն ժամանակ վարչապետական զոյգի պաշտօնական ամուսնութիւնը ներկայացւում է որպէս օրւայ յատկանշական նորութիւն՝ փորձելով այն հանրային ընկալման մէջ վերածել խորհրդանշանի։ Չնայած անձնականը հրապարակայինի վերածած այս զոյգի պարագայում դա նորութիւն չէ։ Իսկ երբ աւանդականն ու «ձեռի հետ միասին ապրելու» կերպարը խրախուսւում են առանց արժէքային չափի, քաղաքականութիւնը սկսում է խօսել հակադրութիւնների լեզւով։Եւ այսպէս՝ իրադարձութիւնները չափազանց շատ են, հասարակութիւնը՝ յոգնած, ու սկսում է պաշտպանւել չլսելու տալով։

Աղմուկը վաղուց վերածւել է լռութեան, իսկ լռութիւնը՝ յոգնածութեան։ Բայց պատմութիւնը յուշում է՝ չլսելը երբեմն ամենախորամանկ աղմուկն է։

Ակնարկս փետրւարի ամբողջական պատկերը չէր։ Այն հայեացք է ընթացքին։ Ժամանակի, երբ աղմուկը շատ է, իսկ իմաստը՝ սակաւ։ Գրագէտ լրագրութեան խնդիրը մնում է՝ աղմուկից զատել վկայութիւնը եւ այդ վկայութիւնից յանձնառութեամբ չլռել։