ԱԿՆԱՐԿ. ԵՄԷՆ. ԴԱՐՊԱՍ ՈՐԸ ԿԱՐՈՂ Է ՓՈԽԵԼ ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ԱՍԻԱՅԻ ՀԱՒԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹԻՒՆԸ
ԱՐՏՈՅՏ ԶՈՀՐԱԲԵԱՆ
Միջազգային իրաւունքի ասպիրանտ, համալսարանի դասախօս
Ո՞վ է վերահսկելու Բաբ էլ-Մանդաբը, եւ արդեօք Եմէնի պատերազմը հասե՞լ է այն փուլին, երբ այլեւս ոչ մի ուժ չի կարող անտեսել դրա հետեւանքները։
Տարիներ շարունակ Եմէնը այն ճգնաժամերից մէկն էր, որին աշխարհը կարծես վարժւել էր։ Երկարատեւ պատերազմ, աղքատութիւն, սով, ներքին հակամարտութիւններ եւ տարածաշրջանային ուժերի միջամտութիւն։ Սակայն այն, ինչ այսօր տեղի է ունենում Եմէնում, այլեւս միայն քաղաքացիական պատերազմի շարունակութիւնը չէ։ Եմէնը կրկին հասել է այն կէտին, որտեղ նրա աշխարհագրական դիրքը կարող է ազդել Արեւելեան Ասիայի քաղաքականութեան եւ նոյնիսկ համաշխարհային տնտեսութեան վրայ։
Հութիների առաջխաղացումը Կարմիր ծովի ափամերձ շրջաններում եւ նրանց վերահսկողութեան տակ անցած ռազմավարական կղզիները, յատկապէս Բաբ էլ-Մանդաբի շրջանում, փոխել են իրավիճակի տրամաբանութիւնը։ Բաբ էլ-Մանդաբը միայն նեղուց չէ․ այն Կարմիր ծովը Հնդկական ովկիանոսին կապող եւ Ասիան Եւրոպային միացնող առեւտրային կարեւորագոյն ճանապարհներից մէկի դարպասն է։
Հետեւաբար, եթէ Հութիները կարողանան երկարաժամկէտ կերպով պահպանել իրենց ազդեցութիւնն այս տարածքում, հարցն այլեւս միայն Եմէնի ներքին ուժերի միջեւ պայքարի մասին չի լինի։ Այն վերածւելու է միջազգային առեւտրի, նաւագնացութեան եւ էներգետիկ անվտանգութեան հարցի։ Բաբ էլ-Մանդաբի եւ Հորմոզի նեղուցների շուրջ միաժամանակ աճող լարւածութիւնը կարող է ճնշում ստեղծել աշխարհի երկու կարեւորագոյն էներգետիկ եւ առեւտրային հանգոյցների վրայ։
Սակայն Եմէնի զարգացումների նշանակութիւնը միայն աշխարհագրական դիրքի մէջ չէ։ Այս փոփոխութեան քաղաքական պատգամը թերեւս աւելի կարեւոր է, քան դրա ռազմական նշանակութիւնը։
Սաուդական Արաբիան, որը տարիներ շարունակ փորձել է ռազմական կարողութիւնների եւ ամերիկեան անվտանգային աջակցութեան միջոցով ապահովել իր շրջակայ միջավայրը, կրկին կանգնում է այն իրողութեան առջեւ, որ ռազմական գերազանցութիւնն ինքնին չի նշանակում անվտանգային միջավայրի ամբողջական վերահսկողութիւն։
Եմէնի տարածքից իրականացւած հարւածները եւ Սաուդական Արաբիայի էներգետիկ ենթակառոյցներին ուղղւած սպառնալիքները այս խոցելիութիւնն աւելի տեսանելի են դարձնում։ Այս իրավիճակը Ռիադին կանգնեցնում է դժւար ընտրութեան առջեւ. շարունակե՞լ ռազմական ճնշումը, թէ՞ փորձել քաղաքական համաձայնութեան նոր ճանապարհ գտնել։
Նմանատիպ երկընտրանքի առջեւ է գտնւում նաեւ Միացեալ Նահանգները։ Վաշինգտոնը պէտք է որոշի՝ արդեօք աւելի ուղղակի կերպով ներգրաււել Հութիների դէմ պայքարին՝ Կարմիր ծովի նաւագնացութեան անվտանգութիւնը վերականգնելու համար, թէ՞ խուսափել նոր ռազմական ճակատից։
Երկու տարբերակներն էլ ծախսեր ունեն։ Լայնածաւալ ռազմական միջամտութիւնը կարող է ճգնաժամը աւելի լայն տարածաշրջանային հակամարտութեան վերածել, մինչդեռ չմիջամտելը կարող է Ամերիկայի դաշնակիցների համար հարցականի տակ դնել Վաշինգտոնի անվտանգային երաշխիքների հաւաստիութիւնը։
Այս ամբողջ գործընթացում Իրանը եւս չի կարող անտարբեր մնալ։ Թեհրանը կարող է աշխարհաքաղաքական շահ ստանալ իր տարածաշրջանային մրցակիցների եւ Միացեալ Նահանգների վրայ ճնշման աճից։ Սակայն Կարմիր ծովի շարունակական անկայունութիւնը եւ պատերազմի ընդլայնումը Իրանի համար եւս զերծ չեն լինի մտահոգութիւններից։
Հետեւաբար, յաջորդ փուլը աւելի շատ դիւանագիտութեան, քան միայն ռազմական ուժի փորձութիւնը կը լինի։
Հաւանաբար Եմէնի ապագան պարզ վերադարձ չի լինի նախորդ իրավիճակին։ Եմէնը այսօր վերածւել է աւելի մեծ տարածաշրջանային հաւասարակշռութեան ազդեցութեան գործօնի՝ այնպիսի գործօնի, որը կարող է անդրադառնալ էներգակիրների գներին, համաշխարհային առեւտրին, Սաուդական Արաբիայի անվտանգութեանը, ամերիկեան քաղաքականութեանը եւ նոյնիսկ Իրանի ու արաբական երկրների յարաբերութիւններին։
Թերեւս այսօրւայ ամենակարեւոր հարցը այն չէ, թէ «ո՞վ է վերահսկելու Եմէնը»։
Հարցն աւելի խորն է. ո՞վ կարող է Եմէնի աշխարհագրական դիրքը վերածել լծակի՝ Արեւմտեան Ասիայի ապագայ կարգաւորման ձեւաւորման համար։
Եթէ Բաբ էլ-Մանդաբը վերածւի երկարաժամկէտ քաղաքական լծակի, ապա Եմէնը այլեւս Արեւմտեան Ասիայի ծայրամասը չի լինի. Այն կարող է դառնալ նոր Արեւմտեան Ասիա մտնելու դարպասներից մէկը։
