135-ամեակ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը կը բոլորէ իր հիմնադրութեան 135-ամեակը: 135 տարի ամբողջ՝ անսակարկ եւ անսահման նւիրում ու ծառայութիւն ազգին եւ հայրենիքին:

Դաշնակցութիւնը եղաւ մտքի, հոգիի եւ արեան հրաշագործ ստեղծագործութիւն մը, որ՝ հայ ժողովուրդի պատմութեան ամէնէն դժնդակ ժամանակաշրջանին ծնունդ առնելով, դարաւոր ստրկութենէ եւ թմբիրէ ետք փոթորկեց հայոց աշխարհը, ներշնչեց բազմութիւնները, բոցավառեց միտքերը եւ ազգային գոյութեան, ինքնապաշտպանութեան եւ ազատագրական պայքարի խորհրդանիշ դարձաւ:

Ազատութեան անմեռ ոգին յարութիւն առաւ եւ սաւառնեցաւ հայոց աշխարհի մէկ ծայրէն միւսը՝ Սասունէն Կարին, Վասպուրական, Սիւնիք եւ Արցախ:

Աննման ֆեդայիներ՝ Սերոբ Աղբիւր, Անդրանիկ, Գէորգ Չաւուշ, Հրայր Դժոխք, Նիկոլ Դուման, Խանասորայ Վարդան, Քեռի, Սեւքարեցի Սաքօ եւ այլք, հերոսական խոյանքներով, մարտական արւեստի եւ ազատագրական պայքարի հրաշալի դրւագներ կերտեցին:

Բանկ Օտոմանէն Խանասոր, Սասնոյ ապստամբութիւններէն հայ-թաթարական կռիւներ, Սարդարապատ եւ անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան կերտում, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը առաջնորդեց յաղթական երթով:

Հ. Յ. Դաշնակցութեան հիմնադրումը 1890-ի ամռան

Այս եւ յաջորդող օրերուն, առանձին սիւնակներով կը ներկայացնենք Դաշնակցութեան պատմութեան տարբեր փուլերը լոյսին բերող դրւագներ:

Ռուսաստանի բարձրագոյն դպրոցներում 1890-ի սկիզբները տեղի էին ունեցել ուսանողական խռովայոյզ ցոյցեր:

1890-ի գարնան Թիֆլիս հաւաքւել էին մեծ թւով հայ ուսանողներ, որոնք ըստ գաղափարի, խառնւածքի եւ հակումների բաժանւել էին երկու հատւածի. մի կողմ՝ ազգասէրները, միւս կողմ՝ արմատական յեղափոխական ընկերվարականները:

«Մշակ»-ի խմբագիր Գրիգոր Արծրունին առհասարակ մեծ հեղինակութիւն էր վայելում ազատամիտ շրջաններում: Նա իրեն համարում էր յառաջդիմական երիտասարդութեան ղեկավար ու հովանաւոր: Քր. Միքայէլեանն ու Ս. Զաւարեանը յարգում էին նրան եւ կարեւոր հարցերում դիմում էին նրա խորհրդին: Մանաւանդ թրքահայկական խնդրում Գր. Արծրունին իր «Մշակ»-ով շատ կարեւոր դեր կատարեց, թէեւ նրա հետապնդած նպատակը-Թրքահայաստանի կցումը Ռուսաստանին, համակրանք չէր վայելում շատերի մօտ:

Բայց ո՞ւր էին նոր մարդիկ: Ո՞ւր էր հզօր իմացականութիւնը, որ կարողանար ազդել եւ մէկ յայտարարի բերել տարամերժ մտքերը: Ո՞ւր էր այս ուժեղ բազուկը, որ սանձէր կենտրոնախոյս ուժերը, զսպէր կրքերն ու նախասիրութիւնները. այն պողպատէ կամքը, որ տիրական ուժով վարէր նոր ստեղծւելիք կազմակերպութիւնը:

Այդ մէկը գտնւեց՝ յանձին Քրիստափոր Միքայէլեանի:

Քրիստափորը իր անկեղծ եւ անսահման հաւատով դէպի նոր գործը, հզօր իմացականութեամբ, կուռ տրամաբանութեամբ ու հուժկու կամքով, ծով լայնախոհութեամբ ու մարդոց հոգիները գերելու ուժով, կարողացաւ հաշտեցնել ու միացնել այլազան հոսանքներն ու ձգտումները, եւ հիմքը դնել մի մեծ կազմակերպութեան՝ մեծ գործի համար:

Պատմութիւնը, դժբախտաբար, զրկել է մեզ բոլոր մանրամասնութիւններից, ոչ արձանագրութիւններ են մնացել, ոչ հիմնադիր ժողովների անդամների անւանացանկը, ոչ էլ յուշեր այդ օրերի դէպքերի մասին: Յայտնի է միայն, որ բազմաթիւ ժողովներ են գումարւել:

Այդ ժողովներում տեղի են ունեցել երկարատեւ եւ բուռն վէճեր: Հիմնական հարցի՝ Թրքահայաստանի ազատագրութեան շուրջ, ի հարկէ լուրջ տարակարծութիւն չէր կարող լինել. ամէնքը հաւաքւել էին այդ «սուրբ գործի» համար: Տեսակէտների տարբերութիւններ կային ազատ Հայաստանի մասին. ոմանք բաւականանում էին Ներսէս Վարժապետեանի ծրագրով՝ վեց նահանգների ինքնավարութիւն եւրոպական հակակշռի տակ. ընկերային-տնտեսական հարցերից նրանք խուսափում էին: Ուրիշներ, ինչպէս օրինակ Հնչակեանները, դնում էին Հայաստանի անկախութեան պահանջ՝ ընկերվարական վարչաձեւով:

Ընկերվարութեան հարցը կարեւոր տեղ էր գրաւում Դաշնակցութեան հիմնադիր ժողովներում, որոնց մէջ կենտրոնական դեր էին կատարում «Հայրենասէրների Միութեան» եւ «Երիտասարդ Հայաստան»-ի ընկերվարական գաղափարներով տոգորւած անդամները: Քրիստափորը ինքը, իբրեւ «Նարոդնայեա Վոլեայ»-ի անդամ, համոզւած ընկերվարական էր: Հաւատացեալ ընկերվարական էր նմանապէս եւ Ս. Զաւարեանը, հիմնադիր ժողովների ամենագործօն անդամներից մէկը: Հասկանալի է, ուրեմն, որ ընկերվարութեան հարցի շուրջ սուր տարակարծութիւններ եւ բուռն վէճեր տեղի պիտի ունենային:

Լուրջ տարակարծութիւններ կային եւ կազմակերպական ձեւի մասին. ի՞նչ հիմքերի վրայ դնել նոր կազմակերպութիւնը:

Ժողովականներից ոմանք, մասնաւորապէս Ս. Զաւարեանը, առարկում էին կենտրոնացման նպատակայարմարութեան դէմ հայկական իւրայատուկ պայմաններում: Հայութիւնը ցրւած էր անծայրածիր տարածութիւնների վրայ եւ տարբեր քաղաքական միջավայրերում: Անհնար էր երեւակայել մի կենտրոնացած ղեկավար մարմին, որ ի վիճակի լինէր այդպիսի պայմաններում ձեռնհասօրէն վարել կազմակերպութեան գործերը: Հայկական պայմաններին, ինչպէս անցեալ պատմութիւնն էլ, աւելի յարմար էր ապակենտրոնացման սկզբունքը՝ տեղական լայն նախաձեռնութեան իրաւունքներով:

Կային, անշուշտ, եւ ուրիշ հարցեր, սկզբունքային թէ գործնական, որոնք քննութեան եւ վէճերի առարկայ են եղել: Այսպէս, հէնց ժողովների ընթացքին առաջ եկաւ Կուկունեանի արշաւանքի խնդիրը, որ նոյնպէս չէր կարող չզբաղեցնել ժողովականների ուշադրութիւնը:

Քրիստափորը, անհաշտելին հաշտեցնելու իր բացառիկ կարողութեամբ, իր անձնական հմայքով ու հեղինակութեամբ հարթեց բոլոր խոչընդոտները: Նա էր ժողովների տիրական ոգին եւ մղիչ ուժը: Նա իր կազմակերպական հանճարով կարողացաւ հաշտեցնել իրար բախող բոլոր սուր տեսակէտները, համադրել ու ներդաշնակել բոլոր հակամարտ անհատականութիւնները եւ նոյնիսկ Հնչակեան ներկայացուցիչների համաձայնութիւնը ապահովել մտնելու հիմնւելիք նոր կազմակերպութեան մէջ: Այսպիսով ծնունդ առաւ մի նոր կուսակցութիւն, որ իր մէջ համախումբ՝ միաձուլում էր մինչեւ այդ գոյութիւն ունեցող գրեթէ բոլոր յեղափոխական խմբերն ու կազմակերպութիւնները, Հայ Յեղափոխականների Դաշնակցութիւն անունով:

Ճիշտ ո՞ր ամսին եւ ո՞ր օրը տեղի ունեցաւ Հ. Յ. Դաշնակցութեան հիմնադրութիւնը, ստոյգ յայտնի չէ: Քրիստափորի յուշերից դատելով՝ պատմական այդ դէպքը տեղի ունեցած պէտք է լինի 1890-ի օգոստոսին: Ըստ Ռոստոմի՝ Հ. Յ. Դաշնակցութեան հիմնադրութիւնը տեղի է ունեցել յուլիս ամսին: Կուկունեանի արշաւանքի պատմութիւնից երեւում է, որ օգոստոսին Հ. Յ. Դաշնակցութիւնն արդէն կազմւած էր եւ անցել էր գործունէութեան:

***

Նոր կազմակերպութիւնը՝ Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը, հիմնւում էր բոլորի կողմից յօժար կամքով ընդունւած ընդհանուր սկզբունքների վրայ՝ միաձայնութեամբ: Մշակւած ծրագիր եւ կազմակերպական կանոններ դեռ չունէր. այդ պարտականութիւնը դրւեց ապագայում գումարւելիք Ընդհանուր ժողովի վրայ: Նոր կազմակերպութիւնը որդեգրեց կազմակերպական կենտրոնացման դրութիւնը եւ ընտրեց Կենտրոնական վարչութիւն, որ հետագային աւելի «Կենտրոն» անունով յայտնի դարձաւ: Հ. Յ. Դաշնակցութեան առաջին Կենտրոնական վարչութեան անդամներ ընտրւեցին Քրիստափոր Միքայէլեանը, Սիմոն Զաւարեանը, բժ. Յովհաննէս Լորիս-Մելիքեանը, Աբրահամ Դաստակեանը եւ Լեւոն Սարգսեանցը: Հիմնադրութիւնից անմիջապէս յետոյ, Հայ Յեղափոխականների Դաշնակցութիւնը, հասարակութեան ուղղած Մանիֆեստով՝ յայտարարեց նոր կուսակցութեան ստեղծումը եւ պարզեց նրա որդեգրած նպատակները:

ՍԻՄՈՆ ՎՐԱՑԵԱՆ

Դաշնակցութեան պատմութիւնը Լիբանանի մէջ

1890-ին հիմնւած Հ. Յ. Դաշնակցութեան 1898-ին գումարւած ՀՅԴ Բ Ընդհանուր ժողովով կորոշւի կազմակերպական ցանց հաստատել Կիլիկիոյ եւ շրջակայքին մէջ, որուն մէջ կիյնային Սիրիան ու Լիբանանը:

Լիբանանի մէջ Դաշնակցութեան 127-ամեայ երթին, անոր հիմնական դրւագներուն, կուսակցութեան հերոսներուն ու նահատակներուն պատմութեան անդրադառնալու նպատակով ՀՅԴ Լիբանանի Կենտրոնական կոմիտէն նախաձեռնած է պատրաստութեան գրքոյկի մէջ, որուն բովանդակութիւնը յաջորդաբար պիտի հրատարակենք մեր էջերով:

ԽՄԲ.

Կիլիկիայէն Լիբանան՝ ՀՅԴ Գործունէութեան ընդլայնում

19-րդ դարու աւարտին եւ 20-րդ դարու սկզբնաւորութեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, որ յեղափոխական բուռն պայքար կը մղէր Օսմանեան կայսրութեան դէմ՝ Արեւմտահայաստանի ինքնավարութիւնը ձեռք ձգելու համար, իբրեւ գործունէութեան դաշտ իր ուշադրութիւնը սեւեռած էր նաեւ Միջերկրականի արեւելեան ափերուն գտնւող Բէյրութ քաղաքին վրայ, որ այն ժամանակ առանձին վիլայէթ էր Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ, անջատ՝ երբեմնի Լեռնալիբանանի ինքնավար մութասարրիֆութենէն:

ՀՅԴ Բ Ընդհանուր ժողովը (1898) կորոշէ Դաշնակցութեան կազմակերպական-յեղափոխական գործադաշտին մէջ ընդգրկել Կիլիկիան: Այս նպատակով շրջան կը գործուղւին գործիչներ, որոնք կարճ ժամանակի ընթացքին կը յաջողին դաշնակցական խումբեր եւ կոմիտէներ յառաջացնել Ատանայի, Այնթապի, Մարաշի, Զէյթունի, Հաճընի, Իսկենտերունի, Անտիոքի եւ Սւէդիոյ մէջ: Աշխատանքներ կը տարւին նաեւ Սիրիոյ եւ Լիբանանի, մասնաւորապէս՝ Հալէպի եւ Բէյրութի: Իբրեւ կազմակերպական մէկ ընդհանուր շրջան՝ Կիլիկիան եւ շրջակայքը կը ստանան Լեռնավայրի Կենտրոնական կոմիտէութիւն անունը, իսկ Բէյրութը՝ Ծոց կուսակցական անւանումը:

Լեռնավայրի Կենտրոնական կոմիտէն կը ղեկավարւի համեմատաբար ազատ պայմաններու մէջ գտնւող Եգիպտոսէն: ՀՅԴ Դ Ընդհանուր ժողովի որոշումով (1907) Կենտրոնական կոմիտէն ժամանակաւորապէս կը դադրի գոյութիւն ունենալէ եւ կը փոխարինւի օժանդակ մարմինով մը, որ կը հաստատւի Աղեքսանդրիա, դարձեալ՝ Եգիպտոս: 1909-ին, Ադանայի ծանօթ աղէտէն ետք, Կիլիկիա-Սիրիա-Լիբանան-Եգիպտոս աշխարհագրական ընդարձակ շրջանը կը ստանայ կազմակերպական նոր ձեւաւորում՝ Կառափնատ անունով: Այնուհետեւ Լեռնավայրի Կենտրոնական կոմիտէութիւնը կը վերականգնի Ա Աշխարհամարտէն ետք՝ Կիլիկիոյ, Սիրիոյ եւ Լիբանանի կազմակերպական միաւորներուն միացումով:

Լեռնավայրի Կենտրոնական կոմիտէն կը գործէ մինչեւ ՀՅԴ 10-րդ Ընդհանուր ժողով, 1925: Կիլիկիոյ կորուստէն ետք, իբրեւ Լեռնավայրի Կենտրոնական կոմիտէութիւն կը ճանչցւի Սիրիոյ Կենտրոնական կոմիտէութիւնը, որուն մէկ միաւորը կը կազմէ Բէյրութի կուսակցական կազմը:

Լեռնավայրի Կենտրոնական կոմիտէութեան ծիրին մէջ Բէյրութը դաշնակցական խումբ ունեցած է 1902 թւականէն սկսեալ: Այդ խումբը ո՞ւր եւ ինչպէ՞ս հաւաքւած է, ծանօթ չէ, որովհետեւ Օսմանեան տիրապետութեան տակ կուսակցական-յեղափոխական որեւէ աշխատանք պարտաւոր էր գաղտնի մնալ: Սիսակ Վարժապետեան իր «Հայերը Լիբանանի մէջ» աշխատասիրութեան մէջ, դաշնակցական գործիչ Արշակ Գալուստեանէն քաղելով իր տեղեկութիւնները, կը հաստատէ. «Դաշնակցութեան Լիբանանի առաջին կոմիտէն կազմւեցաւ 1901-1902 թւականին, գործիչ, արաբկիրցի Միսաք Վարդանեանի կողմէ (Ռահվեր)՝ մասնաւորապէս Եգիպտոսէն եկած: Թէեւ նախապէս իննսունական թւականներուն անհատ կուսակցականներ կային զոյգ համալսարաններու մէջ (ֆրանսական եւ ամերիկեան), այնուամենայնիւ, Դաշնակցութիւնը Լիբանանի մէջ պաշտօնապէս կազմւեցաւ վերոյիշեալ թւականին: Առաջին կոմիտէի անդամները եղան, ի միջի այլոց, հետեւեալները. բժշկութեան ուսանողներ եւ ապա բժիշկներ՝ դոկտ. Ներսէս Պօղոսեան (այնթապցի), դոկտ. Յարութիւն Տէր Պօղոսեան (այնթապցի), դոկտ. Յովհաննէս Թերզեան (տիգրանակերտցի), Ներսէս Խաչատուրեան (այնթապցի), որ յետոյ կովկասեան ճակատի վրայ կարեւոր գործունէութիւն ունեցաւ:

«Ասոնց գործը ընդհանրապէս ժողովուրդին մէջ յեղափոխական հրատարակութիւններ (թերթ, գիրք) տարածել էր, մանաւանդ՝ ամրան արձակուրդներուն: 1903-ին, երբ կուսակցութիւնը հաւաքեց բաւական յեղափոխական գրականութիւն, որ լոկ շարքայիններուն կողմէ կը կարդացւէր, խորհեցաւ, որ աւելի լայն զանգւած մը կարդայ զայն: Ուրեմն գաղափարը յղացաւ այդ ժամանակւան Բէյրութի ռուսական զինւորական կցորդ եւ հիւպատոս հայազգի (Կոստանդին) Կամսարական պէյի միջոցով Ամերիկեան համալսարանի գրադարանին նւիրել: Այս ծրագիրը յաջողած ըլլալով գիրքերը մեծ թիւով ոչ կուսակցական ուսանողներու կողմէ եւս կարդացւեցան: Այն ժամանակւան յայտնի դաշնակցական ուսանողներ էին՝ Միրզա Քէթէնճեան, Յովհաննէս Թերզեան, Խ. Պոնաբարդեան, Վարդան Թոփալեան եւ ուրիշներ: Իսկ աւելի վերջը՝ դոկտ. Ինճէճիկեան, դոկտ. Խաթանասեան, դոկտ. Լ. Գրիգորեան»:

Ազդակ

(Շար.1)