Հայաստանը պատերազմից յետոյ եւ խաղաղութիւնից առաջ

ԱՐՏՈՅՏ ԶՈՀՐԱԲԵԱՆ

Միջազգային իրաւունքի ասպիրանտ, համալսարանի դասախօս

 

Հայաստանի 2026 թւականի խորհրդարանական ընտրութիւնները դժւար է դիտարկել պարզապէս որպէս մրցակցութիւն՝ գործող իշխանութեան եւ քաղաքական ընդդիմութեան միջեւ։ Հայաստանցի քաղաքացիները քւէատուփերի մօտ են կանգնելու մի ժամանակաշրջանում, երբ երկիրը գտնւում է իր նորագոյն պատմութեան ամենազգայուն փուլերից մէկում։ Սա մի փուլ է, որտեղ անվտանգութեան, տնտեսական եւ ինքնութեան հետ կապւած հարցերն աւելի քան երբեւէ փոխկապակցւած են Հայաստանի շուրջ ձեւաւորւող աշխարհաքաղաքական միջավայրի հետ։

Վերջին տարիներին Հայաստանի իշխանութիւնները փորձել են նւազեցնել Ռուսաստանի նկատմամբ աւանդական կախւածութիւնը եւ ընդլայնել յարաբերութիւնները Եւրոպական Միութեան ու Արեւմտեան երկրների հետ։ Այս մօտեցումը, յատկապէս Արցախում տեղի ունեցած զարգացումներից յետոյ եւ Ռուսաստանի դերակատարութեան վերաբերեալ հայկական հասարակութեան զգալի հատւածի ձեւաւորւած ընկալումների պայմաններում, ստացել է որոշակի հասարակական աջակցութիւն։ Սակայն հիմնական հարցը մնում է նոյնը. արդեօ՞ք մի կախւածութեան փոխարինումը մէկ այլ կախւածութեամբ կարող է ապահովել երկրի երկարաժամկէտ շահերը։

Գործող քաղաքականութեան հիմնական մարտահրաւէրը արտաքին յարաբերութիւնների դիւերսիֆիկացման գաղափարը չէ, այլ այն վտանգը, որ այդ գործընթացը կարող է վերածւել չափազանց արագ եւ չափից աւելի քաղաքականացւած աշխարհաքաղաքական շրջադարձի։ Հայաստանը շարունակում է Ռուսաստանի հետ ունենալ խորքային կապեր էներգետիկայի, առեւտրի, տրանսպորտի եւ աշխատուժի շարժունակութեան ոլորտներում։ Այս իրողութեան անտեսումը կարող է առաջացնել զգալի տնտեսական եւ անվտանգութեան ծախսեր։ Միեւնոյն ժամանակ, դեռեւս պարզ չէ, թէ որքանով է Արեւմուտքը պատրաստ կարճաժամկէտ հեռանկարում լրացնել այն հնարաւոր վակումը, որը կարող է առաջանալ Ռուսաստանի դերի նւազեցման հետեւանքով։

Միւս կողմից, ընդդիմութիւնը նոյնպէս բարձրացնում է մի շարք կարեւոր մտահոգութիւններ եւ հարցադրումներ, որոնք դժւար է սահմանափակել բացառապէս նախընտրական պայքարի շրջանակներում։ Ընդդիմադիր ուժերը մտահոգութիւն են յայտնում Ադրբեջանի հետ խաղաղութեան բանակցութիւնների ընթացքի եւ շրջանակների, Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման գործընթացի, ինչպէս նաեւ Հայաստանի անվտանգութեան համակարգում Ռուսաստանի դերի աստիճանական նւազման կապակցութեամբ։ Նրանց համոզմամբ՝ ցանկացած տարածաշրջանային համաձայնութիւն պէտք է ուղեկցւի յստակ անվտանգութեան երաշխիքներով եւ Հայաստանի ռազմավարական շահերի պաշտպանութեամբ։

Սակայն ընդդիմութիւնն ինքն էլ կանգնած է բարդ հարցերի առաջ։ Որքանո՞վ է Ռուսաստանի վրայ լայնածաւալ յենման աւանդական մոդելին վերադարձը համատեղելի տարածաշրջանի նոր իրողութիւնների հետ։ Արդեօ՞ք ներկայիս աշխարհաքաղաքական պայմանները թոյլ են տալիս վերականգնել 2020 թւականի պատերազմից առաջ գոյութիւն ունեցող կարգաւորումները։ Եւ արդեօ՞ք Մոսկւան այսօր ունի բաւարար կարողութիւն եւ քաղաքական կամք՝ Հարաւային Կովկասում նախկին դերակատարութիւնը վերականգնելու համար։

Այս համատեքստում առանձնայատուկ նշանակութիւն են ստացել Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի հետ բանակցութիւնները։ Քանի որ այդ գործընթացների ձախողումը կարող է երկիրը մտցնել անկայունութեան եւ տարածաշրջանային ճնշումների նոր փուլ, խաղաղութեան հարցն այլեւս պարզապէս դիւանագիտական օրակարգի մաս չէ։ Այն դարձել է Հայաստանի ապագայի շուրջ ներքաղաքական բանավէճի առանցքային թեմաներից մէկը։

Մէկ այլ կարեւոր գործօն, որը յաճախ մնում է ուշադրութիւնից դուրս, Իրանի դիրքն է տարածաշրջանային նոր իրողութիւնների պայմաններում։ Իրանը ոչ միայն Հայաստանի համար դէպի հարաւ հասանելիութեան սահմանափակ ռազմավարական ուղիներից մէկն է, այլեւ վերջին տարիներին հետեւողականօրէն ընդգծել է տարածաշրջանային սահմանների կայունութեան պահպանման եւ ցանկացած աշխարհաքաղաքական փոփոխութեան անընդունելիութեան իր դիրքորոշումը։ Անկախ ընտրութիւնների արդիւնքից՝ Երեւանի համար Թեհրանի հետ հաւասարակշռւած յարաբերութիւնների պահպանումը կը մնայ ռազմավարական անհրաժեշտութիւն։

Այս տեսանկիւնից 2026 թւականի ընտրութիւնները ոչ այնքան ընտրութիւն են քաղաքական ուժերի միջեւ, որքան ընտրութիւն Հայաստանի ապագայի վերաբերեալ տարբեր պատկերացումների միջեւ։ Մի մօտեցում շեշտադրում է արեւմտեան կառոյցներին աւելի խոր ինտեգրումը եւ Ռուսաստանի դերի նւազեցումը։ Միւսը կոչ է անում աւելի զգուշաւոր վերաբերմունքի աշխարհաքաղաքական փոփոխութիւնների նկատմամբ եւ աւանդական անվտանգային կապերի պահպանմանը։ Սակայն հնարաւոր է, որ Հայաստանի իրական կարիքը այս երկու բեւեռներից մէկի ընտրութիւնը չէ, այլ հաւասարակշռւած ռազմավարութեան ձեւաւորումը, որը թոյլ կը տայ միաժամանակ կառավարել յարաբերութիւնները Արեւմուտքի, Ռուսաստանի, Իրանի եւ տարածաշրջանային հարեւանների հետ։

Վերջապէս, հայ ընտրողների առջեւ ծառացած գլխաւոր հարցից բացի, թէ ով է ձեւաւորելու յաջորդ կառավարութիւնը՝ աւելի կարեւոր հարցն այն է, թէ ինչ ռազմավարական տրամաբանութեամբ է Հայաստանը շարժւելու առաջիկայ տասնամեակում Հարաւային Կովկասի բարդ եւ փոփոխւող աշխարհաքաղաքական միջավայրում։ Հէնց այս հարցի պատասխանից է կախւած 2026 թւականի ընտրութիւնների պատմական նշանակութիւնը։