Վերլուծական յօդւած. Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան «ռազմավարական մոռացութեան» պարադոքսը. Ցեղասպանութեան հարցի առաջնահերթութեան քննադատական վերլուծութիւն՝ աշխարհաքաղաքական ռէալիզմի համատեքստում

ԱՐՏՈՅՏ ԶՈՀՐԱԲԵԱՆ

Միջազգային իրաւունքի ասպիրանտ, համալսարանի դասախօս

 

Ներածութիւն

Վերջին տարիներին Հայաստանի Հանրապետութեան արտաքին քաղաքականութիւնը ենթարկւել է էական վերափոխման՝ «իրաական եւ պատմական սկզբունքների վրայ հիմնւած դիւանագիտութիւնից» անցում կատարելով դէպի «գոյատեւման եւ անհետաձգելի անվտանգային-տնտեսական շահերի վրայ հիմնւած դիւանագիտութիւն»։

Թէեւ ներքին եւ միջազգային քաղաքական դիսկուրսում «1915 թւականին Օսմանեան կայսրութեան (ներկայիս Թուրքիայի) կողմից իրականացւած Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը» մշտապէս ներկայացւել է որպէս Երեւանի ինքնութեան եւ դիւանագիտական քաղաքականութեան հիմնասիւներից մէկը, Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարութեան եւ Փաշինեանի կառավարութեան վերջին գործնական քայլերը յստակօրէն վկայում են «սահմանների բացման», «Զանգեզուրի միջանցքի նախագծի» եւ Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման առաջնահերթութեան մասին։ Սոյն վերլուծականը դիտարկում է այն պարադոքսը, թէ ինչպէ՞ս Հայաստանը, առանց Անկարայից ցեղասպանութեան վերաբերեալ որեւէ պաշտօնական յանձնառութիւն ստանալու, ձեռնարկում է քայլեր, որոնք փաստացի այդ հարցը դուրս են բերում բանակցային օրակարգից՝ այն վերածելով «լուծւած» կամ «ոչ առաջնահերթ» խնդրի։

ա. Կարգախօսների եւ գործնական քաղաքականութեան հակասութիւնը․ «ռազմավարական մոռացութեան» սկզբունքը

Միջազգային իրաւունքի եւ պատմական բարոյականութեան տեսանկիւնից ցեղասպանութիւնը մարդկութեան դէմ ուղղւած յանցագործութիւն է, որը 1948 թւականի Կոնւենցիայի համաձայն ենթակայ չէ ներման կամ մոռացութեան։ Այնուամենայնիւ, Հայաստանը գործնականում ցեղասպանութեան հարցը հեռացրել է Թուրքիայի հետ բանակցութիւնների հիմնական առանցքից։

Վերլուծութիւն․ Հայաստանի իշխանութիւնները, ըստ երեւոյթին, եկել են այն եզրակացութեան, որ յարաբերութիւնների կարգաւորումը պատմական ճանաչման նախապայման դարձնելը փաստացի ստեղծում է դիւանագիտական փակուղի։ Հետեւաբար, նոր ռազմավարութիւնը հիմնւած է «հարցերի տարանջատման» (Compartmentalization) մօտեցման վրայ․ այսինքն՝ յարաբերութիւնների կարգաւորումը, սահմանների բացումը եւ տնտեսական համագործակցութիւնը չեն պայմանաւորւում պատմական հակասութիւնների լուծմամբ։ Ժամանակակից դիւանագիտութեան մէջ այս մօտեցումը բնութագրւում է որպէս «ընտրովի մոռացութիւն» (Selective Amnesia), որի պարագայում շօշափելի ազգային շահերը՝ անվտանգութիւնն ու տնտեսութիւնը, գերակայում են պատմական ճշմարտութիւններին։

բ. Զանգեզուրի միջանցք. աշխարհաքաղաքական նախագծից մինչեւ տնտեսական ճնշման գործիք

Զանգեզուրի միջանցքի նախագիծը (որը երբեմն ներկայացւում է այլ անւանումներով եւ գործնականում ապահովում է Ադրբեջանի եւ հնարաւոր է նաեւ Թուրքիայի անմիջական կապը) աւելի շուտ դիւանագիտական ճնշման գործիք է, քան զուտ ենթակառուցւածքային նախագիծ։

Քննադատութիւն․ Թուրքիան եւ Ադրբեջանը այս միջանցքն օգտագործում են Հայաստանի կախւածութիւնը ռուսական ուղիներից նւազեցնելու եւ սեփական տարածաշրջանային ազդեցութիւնն ուժեղացնելու համար։ Հայաստանը, սակայն, նոյնիսկ պահպանելով իր տարածքային իրաւական ինքնիշխանութիւնը, փաստացի ազդակ է յղում, որ պատրաստ է իր աշխարհաքաղաքական շահերը համահունչ դարձնել Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի շահերին։

Վտանգը. Նման մօտեցումը Հայաստանը վերածում է «միջանցքային պետութեան» (Corridor State), որտեղ ապրանքների եւ կապիտալի հոսքերը նրա տարածքով իրականացւում են՝ առանց բաւարար յաւելեալ արժէք ստեղծելու հէնց Հայաստանի համար, մինչդեռ շահում են առաւել հզօր հարեւանները։ Սա այն դէպքում, երբ այլ պետութիւններ, օրինակ՝ Վրաստանը կամ նոյնիսկ Ղազախստանը, նմանատիպ մարտահրաւէրների պայմաններում երբեք չեն զոհաբերել իրենց ինքնիշխանութիւնն ու ազգային ինքնութիւնը տնտեսական շահերի դիմաց։

գ. Մշակութային ժառանգութեան ոչնչացում. Հայաստանի դիւանագիտական լռութիւնը

Այս գործընթացների ամենակոշտ դրսեւորումներից մէկը Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի կողմից հայկական պատմամշակութային ժառանգութեան համակարգւած թիրախաւորումն է՝ սկսած հնագոյն եկեղեցիներից եւ խաչքարերից մինչեւ պատմական քաղաքներ՝ Շուշի եւ Գանձասար։ Վերջին օրինակներից է անցեալ ամիս Ստեփանակերտի մայր տաճարի ոչնչացումը։

Իրաւական բացը. Միջազգային կոնւենցիաների համաձայն, այդ թւում՝ 1954 թւականի Հաագայի կոնւենցիայի եւ դրա յաւելեալ արձանագրութիւնների, մշակութային ժառանգութեան ոչնչացումը համարւում է «պատերազմական յանցագործութիւն»։ Սակայն Հայաստանի դիւանագիտական արձագանքը հիմնականում սահմանափակւել է դատապարտող յայտարարութիւններով՝ խուսափելով հարցը Միջազգային քրէական կամ արդարադատութեան դատարաններ (ICC / ICJ) ներկայացնելուց։

Օրինակ՝ Ստեփանակերտի մայր տաճարի ոչնչացումից յետոյ Հայաստանի աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարը բացայայտ յայտարարեց, որ քանի որ տւեալ տարածքը գտնւում է Ադրբեջանի տարածքային վերահսկողութեան ներքոյ, Բաքւի գործողութիւնները համաշխարհային մշակութային եւ քրիստոնէական, մասնաւորապէս հայկական ժառանգութեան դէմ հանդիսանում են Ադրբեջանի ներքին գործը եւ կապ չունեն Երեւանի իշխանութիւնների հետ։ Մինչդեռ պատմամշակութային, յատկապէս կրօնական յուշարձանների ոչնչացման պարագայում միջազգային հանրութիւնը սովորաբար առնւազն քաղաքական արձագանք է ցուցաբերում։

Պատճառը. Այս լռութիւնը այն գինն է, որը Հայաստանը վճարում է Թուրքիայի հետ «անվտանգային երկխօսութիւնը» պահպանելու եւ Ադրբեջանի հետ լարւածութեան նոր սրացումից խուսափելու համար։ Այդ մօտեցումը միջազգային հանրութեանը փոխանցում է վտանգաւոր ուղերձ, թէ Հայաստանը պատրաստ է անտեսել «պատմական եւ մշակութային անարդարութիւնները»՝ յանուն «արտաքին կայունութեան պատրանքի»։

դ. Արեւմտեան բլոկի ճնշումն ու պարտադրւած ռէալիզմը

Այն տեսակէտը, թէ Հայաստանի արտաքին քաղաքականութիւնը ձեւաւորւում է Արեւմուտքի՝ յատկապէս ԱՄՆ-ի, Եւրամիութեան եւ Թուրքիայի ազդեցութեան ներքոյ, ունի յստակ աշխարհաքաղաքական հիմքեր։

Ռուսաստանի փոխարինումը. Հարաւային Կովկասում Ռուսաստանի ազդեցութեան թուլացման ֆոնին՝ պայմանաւորւած Ուկրաինայի պատերազմով եւ ներքին ճգնաժամերով, Հայաստանը նախընտրել է իր անվտանգային գոյատեւման համար շրջւել դէպի Արեւմուտք եւ Թուրքիա։

ԱՄՆ-ի եւ Եւրոպայի դերը. Արեւմուտքը ձգտում է ամրապնդել էներգետիկ անվտանգութիւնն ու զսպել Իրանի եւ Ռուսաստանի ազդեցութիւնը Կովկասում։ Այս տեսանկիւնից հնարաւոր է, որ Հայաստանի նկատմամբ ճնշում գործադրւի՝ հրաժարւելու «պատմական զգայուն հարցերից», որոնք խոչընդոտում են տարածաշրջանային կայունութեանը։

Արդիւնքը. Հայաստանը ներկայանում է ոչ թէ որպէս ինքնուրոյն դերակատար, այլ որպէս Արեւմուտքի եւ Թուրքիայի շահերը սպասարկող «միջանկեալ պետութիւն» կամ «անվտանգային ենթակառուցւածք»։ Թուրքիայի պայմանների ընդունումը՝ առանց համարժէք փոխադարձ զիջումների, վկայում է բանակցային թուլութեան եւ ուժային հաւասարակշռութիւն ստեղծելու անկարողութեան մասին։

ե. Համեմատութիւն այլ պետութիւնների հետ. ինչո՞ւ է բացառութիւն դարձել Հայաստանը

Աշխարհի բազմաթիւ երկրներ առերեսւում են ծանր պատմական ժառանգութեան հետ՝ գաղութատիրութիւն, ստրկութիւն կամ էթնիկ պատերազմներ, սակայն չեն հրաժարւել իրենց ինքնութեան հարցերից՝ դիւանագիտական յարաբերութիւնների ընդլայնման նպատակով։

Ճապոնիայի եւ Հարաւային Կորէայի օրինակը. Չնայած Չինաստանի եւ Հիւսիսային Կորէայի հետ ունեցած խոր պատմական հակասութիւններին, ինչպէս նաեւ ԱՄՆ-ի հետ բարդ յարաբերութիւններին, այս երկրները երբեք պատմական հարցերը չեն հանել բանակցային սեղանից, այլ պահպանել են դրանք «հակասութիւնների կառավարման» շրջանակում։

Հայաստանի տարբերութիւնը. Հայաստանի պարագայում ցեղասպանութեան եւ օկուպացւած տարածքների հարցերը ոչ թէ «կառավարւել», այլ փաստացի «հեռացւել» են օրակարգից։ Այս մօտեցումը լրջօրէն կասկածի տակ է դնում Փաշինեանի կառավարութեան ներքին լեգիտիմութիւնը եւ խորացնում է խզումը մտաւորական շրջանակների ու հասարակութեան լայն շերտերի միջեւ։

Եզրակացութիւն. յանձնւելու վտանգը՝ դիւանագիտութեան անւան տակ

Հայաստանի ներկայիս արտաքին քաղաքականութիւնը, թէեւ կարճաժամկէտ հեռանկարում կարող է կանխել պատերազմի նոր բռնկումը, երկարաժամկէտ առումով պարունակում է ծանր հետեւանքներ։

Ազգային ինքնութեան մաշում. Ցեղասպանութեան եւ մշակութային ժառանգութեան անտեսումը նշանակում է հայկական պատմական ինքնութեան աղաւաղում։

Կառուցւածքային կախւածութիւն. Սահմանների բացման եւ Զանգեզուրի միջանցքի ընդունման պարագայում Հայաստանը կախւածութեան մէջ է ընկնում Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի տնտեսութիւններից՝ կորցնելով քաղաքական ինքնուրոյնութեան զգալի մասը։

Միջազգային հեղինակազրկում. Երբ պետութիւնը յարաբերութիւնների կարգաւորման համար անտեսում է մարդու իրաւունքների եւ պատմական արդարութեան հիմնարար սկզբունքները, այն կորցնում է իր դիւանագիտական վստահելիութիւնը միջազգային հարթակներում։

Ռազմաւարական առաջարկ

Ցեղասպանութեան հարցը օրակարգից հանելու փոխարէն Հայաստանը պէտք է այն դիտարկի որպէս «վստահութեան երաշխաւորող դրոյթ»։ Պատմական խնդիրների չլուծւած պայմաններում յարաբերութիւնների կարգաւորումը նման է աւազի վրայ տուն կառուցելուն։ Յաջող դիւանագիտութիւնը «յանձնւելու դիւանագիտութիւն» չէ, այլ «շահերի հաւասարակշռման դիւանագիտութիւն»։

Հայաստանը պէտք է հենւի միջազգային իրաւական մեխանիզմների վրայ՝ ներառեալ ՄԱԿ-ի յատուկ զեկոյցները մշակութային ժառանգութեան ոչնչացման վերաբերեալ, ինչպէս նաեւ ձեւաւորի տարածաշրջանային դաշինքներ՝ Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի նկատմամբ հակակշիռ ճնշում ստեղծելու նպատակով։ Հակառակ դէպքում Հայաստանը չի վերածւի զարգացած պետութեան, այլ կը դառնայ Կովկասի մեծ աշխարհաքաղաքական խաղում անդէմ եւ ինքնութիւնից զրկւած «բուֆերային գօտի» (Buffer Zone)։