ՍԻՒՆԷ ՖԱՐՄԱՆԵԱՆ
Ցաւը մարդկային փորձառութեան անբաժանելի մասն է: Սովորաբար այն ընկալւում է որպէս անհատական ապրում, մի զգացողութիւն, որը մարդիկ երբեմն կրում են միայնակ, բայց պատմութեան որոշ պահերին վիշտը գերազանցում է անձնական սահմանները, եւ դառնում համատեղ ապրում, այլ կերպ ասած, կոլեկտիւ վիշտը առաջանում է, երբ համայնքներն ու ազգերը միաւորւում են նոյն կորուստի կամ ողբերգութեան շուրջ, դա կարող է լինել բնական աղէտ, բռնութեան դէպք կամ ազգային ողբերգութեան հետեւանքների յաղթահարման որոնման շուրջ ձեւաւորւող սիներգիա:
Վիշտը որպէս համատեղ կրելու յատկութիւն ունեցող զգացողութիւն նաեւ կարող է միաւորել մարդկանց, այսինքն արտայայտել միտքը, որ միայնակ չենք մենք, ընդհակառակը՝ համատեղ կրած ցաւը, երբեմն կարող է դառնալ ազգային ինքնութեան վերաիմաստաւորման աղբիւր:
Այս երեւոյթը առաւել խոքային կարելի է զգալ հայ ժողովրդի պատմութեան ժամանակակից դրւագներում, մասնաւորապէս՝ Արցախեան կորստից յետոյ, որը, ոչ միայն քաղաքական կամ տարածքային հարց էր, այլեւ յուզական նշանակութիւն ունէր, եւ որ պատմութեան մէջ այն վերաճեց որպէս բազմաթիւ ընտանիքների եւ աւելի լայն իմաստով՝ հասարակական եւ ազգային ողբերգութեան դրւագի: Զուգահեռաբար, մեկնարկեց մի գործընթաց, երբ անձնական վիշտը վերածւում է որպէս համազգային ցաւի եւ ամոքման պահանջ ունեցող երեւոյթի, որի առնչութեամբ արտայայտել ենք ե՛ւ լռութեան, ե՛ւ աղօթքների, ե՛ւ հանրային յիշատակման, ե՛ւ ինչու չէ նաեւ մշակութային միջոցառումների ժամանակ:
Մասնաւորապէս, վիշտը մշակութային արտայայտչամիջոցներում ոչ միայն արտացոլել է կոլեկտիւ ցաւ, այլեւ օգնում է յաղթահարել այն՝ վերածելով յիշողութեան, համերաշխութեան եւ նոր ստեղծագործական հնարաւորութեան: Վիշտը, մշակոյթի միջոցով, դառնում է յիշողութիւն, իսկ յիշողութիւնը ոգեշնչման աղբիւր:
Տրամաբանութիւնն է նաեւ յուշում է, որ համընդհանուր վիշտը երկսայրի սուր է, բայց այն նաեւ կարող է համախմբել մարդկանց, խթանել համերաշխութիւնը, սակայն առաջացնել նաեւ անօգնականութեան կամ յուսալքութեան զգացողութիւն: Հետեւաբար, կարեւոր է, որ կոլեկտիւ վիշտը չվերածենք միայն ցաւի կուտակման, կամ յետմղման գործընթացի, յոյզերը չչէզոքացնել, չանջատել, կամ զգացողութիւնների հերքման պատճառ չդարձնել:
Այլ, իրականում, հարկաւոր է այն դարձնել որպէս վերածննդի, ազգային զարթօնքի գործընթացի աղբիւր: Համատեղ կորուստը ճանաչել ու յարգելն անհրաժեշտութիւն է, ուստի նաեւ հանրային խօսոյթը կարող է դառնալ որպէս բուժման եւ դիմադրողականութեան բարձրացման իրական միջոց:
Իրականում, կոլեկտիւ վիշտը մեզ պէտք է յուշել կարողանայ արդարութեան պահանջի եւ հատուցման անհրաժեշտութեան մասին, որովհետեւ, նոյնիսկ կորուստների պահին մենք մնում ենք միմեանց հետ կապւած, եւ հէնց այդ կապն է, որ կարող է դառնալ ապրելու եւ ապագայի ներշնչանք:
Սա նաեւ ցոյց է տալիս, որ յոյզերի պայքարը յաղթողին ոչ թէ կշիռը կը բերի, հրեղէն ու հերոսասիրտ յեղաշրջման էներգիա կամ արիութիւն, այլ, ընդհակառակը, այն աւելի շատ ցուցադրական եւ անիմաստ խիզախութիւն կը դրսեւորի եւ ո՛չ դափնիներ:
