Լիբանանահայեր. Փախստականներից մինչեւ «պետութիւն պետութեան մէջ» մոդել եւ այսօրւայ մարտահրաւէրները

Լիբանանի հայ համայնքը, որի արմատները գալիս են 20-րդ դարի բռնի տեղահանութիւնից, այս ժամանակահատւածում դարձել է երկրի հիմնական քաղաքական եւ սոցիալական ակտիւ դերակատարներից մէկը։ Սակայն այս դիրքը լուրջ սպառնալիքների է բախւում Լիբանանում խորը ճգնաժամի եւ տարածաշրջանային զարգացումների պատճառով։

Ըստ parstoday.ir/hy-ի Tasnim լրատւական գործակալութեան փոխանցմամբ՝ Բէյրութը դարձել է հայկական Սփիւռքի հիմնական կենտրոնը 1915 թւականի իրադարձութիւններից յետոյ, որտեղ հայ ներգաղթեալները կարողացել են վերականգնել իրենց մշակութային եւ քաղաքական ինքնութիւնը։ Այս գործընթացն ամրապնդւել է ֆրանսիական մանդատի ժամանակ, երբ Փարիզը նպաստել է հայերի ընդունմանը՝ ժողովրդագրական հաւասարակշռութիւն ստեղծելու նպատակով։ Արդիւնքում, հայերն աստիճանաբար դարձել են լիբանանեան սոցիալական կառուցւածքի անբաժանելի մասը։

1943 թւականին Լիբանանի անկախութեան եւ դաւանանքային ժողովրդավարութեան հաստատման հետ մէկտեղ, հայերը պաշտօնական տեղ են ձեռք բերել իշխանութեան կառուցւածքում։ Խորհրդարանում հայ պատգամաւորների ներկայութիւնը եւ հայկական կուսակցութիւնների, մասնաւորապէս Դաշնակցութեան, գործունէութիւնը թոյլ տւեցին այս համայնքին արդիւնաւէտ դեր խաղալ քաղաքական հաւասարումներում: Նրանց կազմակերպւած ներկայութիւնը քաղաքականութեան մէջ, ի տարբերութիւն տարածաշրջանի շատ հայկական համայնքների, թոյլ տւեց բարձրանալ մշակութային փոքրամասնութեան մակարդակից եւ դառնալ կոալիցիա կազմող դերակատար։

Բէյրութի հիւսիսում գտնւող Բորջ Համուդ շրջանը դարձաւ հայերի սոցիալական եւ տնտեսական ուժի խորհրդանիշը: Այս շրջանը, որը սկզբում պարզապէս փախստականների բնակավայր էր, աստիճանաբար վերածւեց խիտ բնակեցւած եւ համախմբւած կենտրոնի, որն արդիւնաւէտօրէն կառավարւում էր հայկական կուսակցութիւնների կողմից: Տասնեակ դպրոցների, մշակութային եւ լրատւական հաստատութիւնների եւ «Հայկազեան» համալսարանի հիմնադրումը յանգեցրեց «պետութիւն պետութեան մէջ» անունով յայտնի կառոյցի ձեւաւորմանը. մոդել, որը կարողացաւ ինքնութեան համախմբւածութիւն եւ համեմատաբար ինքնաբաւութիւն բերել այս համայնքին։

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ հայերը փորձում էին խուսափել կրօնական հակամարտութիւններից՝ ընդունելով «զինւած չէզոքութեան» ռազմավարութիւն: Այս քաղաքականութիւնը, պահպանեց հայաբնակ տարածքների, այդ թւում՝ Բուրջ Համուդի անվտանգութիւնը եւ կանխեց հայ համայնքի շրջանում զոհերի մեծ թիւը։ Բացի այդ, որոշ օտարերկրեայ գործիչների հետ դաշինքներից խուսափելը, յատկապէս այդ ժամանակաշրջանի բարդ պայմաններում, հայերի համեմատական կայունութիւնը պահպանելու մէկ այլ գործօն էր։

Այնուամենայնիւ, վերջին տասնամեակներում մի քանի բացասական միտումներ թուլացրել են հայերի դիրքը։ Արեւմտեան երկրներ լայնածաւալ ներգաղթը, բնակչութեան թւի նւազումը եւ Լիբանանում յաջորդական ճգնաժամերը, այդ թւում՝ տնտեսական փլուզումը եւ Բէյրութի նաւահանգստի պայթիւնը, մեծ ճնշում են գործադրել այս համայնքի վրայ։ Բացի այդ, Լիբանանում օտարերկրեայ գործիչների աճող ազդեցութիւնը եւ տարածաշրջանային հաւասարակշռութեան փոփոխութիւնը աւելի են խարխլել հայերի աւանդական դիրքը։

Ընդհանուր առմամբ, լիբանանահայերի փորձը ցոյց է տալիս, որ մշակութային ինքնութեան համադրութիւնը ակտիւ քաղաքական մասնակցութեան եւ ինստիտուտների կառուցման հետ կարող է նպաստել սփիւռքի համայնքի գոյատեւմանը եւ արդիւնաւէտութեանը։ Սակայն Լիբանանում վերջին տարածաշրջանային եւ ներքին զարգացումները ցոյց են տալիս, որ նոյնիսկ նման յաջողակ մոդելները խոցելի են խորը ճգնաժամերի եւ արտաքին միջամտութիւնների նկատմամբ։