ԱՐՏՈՅՏ ԶՈՀՐԱԲԵԱՆ
Միջազգային իրաւունքի ասպիրանտ, համալսարանի դասախօս
Աշխարհը կանգնած է վերջին տարիների աշխարհաքաղաքական կարեւորագոյն զարգացումներից մէկի շեմին։ ԱՄՆ-ի նախագահ Դոնալդ Թրամփի, Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի եւ Չինաստանի նախագահ Սի Ծինփինի՝ Ասիա-Խաղաղովկիանոսեան տնտեսական համագործակցութեան առաջիկայ գագաթնաժողովի շրջանակներում Շենժենում հանդիպելու հաւանականութիւնը սոսկ սովորական դիւանագիտական իրադարձութիւն չէ։ Եթէ այդ հանդիպումն իրականութիւն դառնայ, այն կարող է վկայել երեք մեծ տէրութիւնների՝ մի շարք ճգնաժամերի եւ ռազմավարական հարցերի շուրջ երկխօսութիւն ծաւալելու, իսկ ի վերջոյ՝ ապագայ աշխարհակարգի անվտանգային ճարտարապետութեան որոշ տարրեր ձեւաւորելու փորձի մասին։
2026 թւականի հոկտեմբերի 19-ին Կրեմլը հաստատեց, որ երեք երկրների ղեկավարների նման եռակողմ հանդիպում անցկացնելու հարցը քննարկւում է։ Այդուհանդերձ, տւեալ պահին դեռեւս չկար ո՛չ հանդիպումն անցկացնելու վերաբերեալ վերջնական պայմանաւորւածութիւն, ո՛չ էլ դրա օրակարգի ու հնարաւոր արդիւնքների շուրջ յստակ համաձայնութիւն։ Յաջորդող օրերին ռուսաստանցի պաշտօնեաները եւս խօսեցին նման հանդիպման հնարաւոր նախապատրաստական աշխատանքների մեկնարկի մասին։
Հրապարակւած ժամանակացոյցի համաձայն՝ ԱԽՏՀ-ի գագաթնաժողովը նախատեսւած է անցկացնել նոյեմբերի 18-19-ին՝ Շենժենում։ Սակայն, անկախ նրանից՝ այդ հանդիպումը տեղի կունենայ, թէ ոչ, Իրանի համար առաջ է գալիս մի առանցքային հարց. եթէ մեծ տէրութիւնները բանակցում են աշխարհի ապագայ անվտանգային կարգի շուրջ, ապա այդ կարգում ո՞րն է լինելու Իրանի տեղը։
Այս հարցն առաւել կարեւոր է դառնում, երբ գիտակցում ենք, որ Իրանին առնչւող խնդիրներն այլեւս չեն սահմանափակւում Թեհրանի՝ մէկ կամ երկու պետութեան հետ ունեցած յարաբերութիւններով։ Դրանք առնչւում են տարածաշրջանային անվտանգութեանը, միջուկային ծրագրին, էներգետիկային, Հորմոզի նեղուցին, Կարմիր ծովին, մեծ տէրութիւնների մրցակցութեանը, պատժամիջոցներին եւ Մերձաւոր Արեւելքի անվտանգութեան ապագային։
Թեհրանից եւ Եալթայից մինչեւ Շենժեն. պատմական ի՞նչ նախազգուշացում կայ Իրանի համար։
Այս մտահոգութեան խորքային պատճառները հասկանալու համար անհրաժեշտ է վերադառնալ պատմութեանը։ 1943 թւականին Թեհրանը հիւրընկալեց ԱՄՆ-ի նախագահ Ֆրանկլին Ռուզւելտին, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Ուինսթոն Չերչիլին եւ Խորհրդային Միութեան ղեկավար Իոսիֆ Ստալինին։ Դաշնակից երեք մեծ տէրութիւնների առաջնորդները Իրանի մայրաքաղաքում բանակցեցին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքի եւ պատերազմից յետոյ ձեւաւորւելիք աշխարհակարգի շուրջ։
Իրանի վերաբերեալ երեք տէրութիւնների հռչակագրում եւս ընդգծւեցին երկրի անկախութիւնը, ինքնիշխանութիւնն ու տարածքային ամբողջականութիւնը, ինչպէս նաեւ պատերազմից յետոյ խաղաղութեան եւ անվտանգութեան հաստատման գործում Իրանի մասնակցութեան կարեւորութիւնը։
Երկու տարի անց՝ 1945 թւականի փետրւարին, Ռուզւելտը, Ստալինը եւ Չերչիլը հանդիպեցին Եալթայում՝ քննարկելու պատերազմի աւարտը եւ հետպատերազմեան աշխարհի քաղաքական ու անվտանգային կարգի ձեւաւորումը։
Այս պատմութիւնը պէտք չէ մեխանիկօրէն նոյնացնել մերօրեայ իրողութիւնների հետ։ Այսօրւայ Իրանը ո՛չ 1945 թւականի Իրանն է, ո՛չ էլ ներկայիս աշխարհն է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից յետոյ ձեւաւորւած աշխարհը։ Այդուհանդերձ, պատմական մի դաս շարունակում է պահպանել իր այժմէականութիւնը. միջազգային համակարգում պետութեան իրաւական անկախութիւնն ինքնին դեռեւս չի երաշխաւորում միջազգային կարեւորագոյն որոշումների վրայ ներգործելու իրական կարողութիւն։
Պետութիւնը կարող է իրաւական առումով անկախ լինել, սակայն, եթէ նրա տնտեսութիւնը, քաղաքական հաստատութիւնները, դիւանագիտութիւնը, հասարակական լեգիտիմութիւնը եւ որոշումների ձեւաւորման կարողութիւնը թոյլ են, այն կարող է յայտնւել ուրիշների որոշումների առարկայի դերում։ Եւ դա կարող է տեղի ունենալ նոյնիսկ այն պարագայում, երբ որոշում կայացնողները պաշտօնապէս յայտարարում են, թէ յարգում են այդ պետութեան ինքնիշխանութիւնը։
Սա պատմութեան բառացի կրկնութեան կանխատեսում չէ, այլ միջազգային քաղաքականութեան մէջ շարունակաբար գործող մի օրինաչափութեան մասին նախազգուշացում։ Հէնց այս հանգամանքն է, որ պատմական փորձը կարեւոր է դարձնում այսօրւայ Իրանի համար։
***
Իրանի ռազմավարական ընտրութիւնը. լինել ոչ թէ որոշումների առարկայ, այլ օրակարգ ձեւաւորող կողմ
Իրանի համար պատմական այս դասի գործնական հետեւութիւնը յստակ է. ազգային ինքնիշխանութիւնը պահպանելու համար բաւարար չէ միայն արտաքին միջամտութեանը դիմակայելու կարողութիւնը. անհրաժեշտ է նաեւ ձեւաւորել այնպիսի քաղաքական, տնտեսական եւ դիւանագիտական ներուժ, որը թոյլ կը տայ սեփական շահերն առաջադրել միջազգային բանակցութիւններում։ Թեհրանը պէտք է ամրապնդի տարածաշրջանային համագործակցութիւնը, խորացնի յարաբերութիւնները հարեւան երկրների հետ, ընդլայնի տնտեսական կապերը եւ իր դիւանագիտութիւնը կառուցի ոչ թէ առանձին տէրութիւնների խոստումների, այլ փոխադարձ շահերի ու երկարաժամկէտ ռազմավարութեան հիման վրայ։ Միաժամանակ, ազգային համախմբւածութիւնը, տնտեսական դիմակայունութիւնը եւ հասարակական վստահութիւնը պէտք է դառնան արտաքին քաղաքականութեան ամուր յենասիւները։
Շենժենը կարող է դառնալ հերթական մեծ տէրութիւնների երկխօսութեան հարթակը, սակայն Իրանի համար վճռորոշ հարցն այն է, թէ երկիրը կը բաւարարւի՞ ուրիշների որոշումների հետեւանքները դիմագրաւելով, թէ՞ կը ձեւաւորի սեփական օրակարգը եւ կը դառնայ տարածաշրջանի ապագան որոշող գործընթացների լիարժէք մասնակից։ Միջազգային քաղաքականութեան մէջ ինքնիշխանութիւնը միայն սահմանների պաշտպանութիւնը չէ. այն նաեւ սեփական ապագայի վերաբերեալ որոշումներ կայացնելու եւ այդ որոշումները կենսագործելու կարողութիւնն է։
