Գաղափարական պայքարի Դրօշը դեռ երկար պէտք է փողփողայ իր բարձունքին վրայ

Հարցազրոյց «Դրօշակ»-ի խմբագիր Արտաշէս Շահբազեանի հետ

14 Սեպտեմբեր, 2026

Վրէժ–Արմէն – Սովորական երեւոյթ չէ Դաշնակցութեան պաշտօնաթերթի խմբագրին հետ հարցազրոյց մը՝ իր խմբագրած նոյն թերթին իսկ մէջ։ Սակայն 2026 թւականը յոբելեանական է «Դրօշակ»-ի համար, ինչ որ անկասկած կարդարացնէ նման հարցազրոյցի մը գաղափարը։ Բայց նախ քան թերթին մասին խօսիլդ, Արտաշէս, կուզէի սկսիլ քու հեւքոտ աշխատանքէն, որուն վկան եմ ես հեռւէ հեռու։ Ինչպէ՞ս կը հասնիս դիմել աշխատակիցներուդ, ստանալ անոնց գրութիւնները եւ կազմել հերթական համարը՝ «Համազգային»-ի Կենտրոնական վարչութեան անդամակցութեանդ եւ այլ պատասխանատւութիւններուդ կողքին։

Արտաշէս Շահբազեան – Իսկապէս յոբելեանական է տարին Դաշնակցութեան անդրանիկ պարբերականի համար։ Յոբելեանական ոչ պարզապէս չոր թւերի իմաստով։ Երբ մտովի անդրադառնում ես «Դրօշակ»-ի անցած ճանապարհին միանգամից կարծես ուսերիդ ծանրանում է հսկայական նւիրումի, գործի, ազգին անսակարկ ծառայութեան ժառանգւած բեռը։ Այդ բեռն առաւել մեծ կշիռ ու խորհրդանշական իմաստ է ձեռք բերում, երբ մտաբերում ես նաեւ, թէ կուսակցութեան անմահների փաղանգից ինչ երեւելիներ են իրենց դաշնակցական-յեղափոխական գործունէութեան մէկ շօշափելի բաժինը յատկացրել «Դրօշակ»-ի պարբերական լոյսընծայման ոչ երկրորդական առաքելութեանը։ Երբեմն ինձ թւում է, թէ թիկունքումս կանգնած Քրիստափոր Միքայէլեանը լուռ հետեւում է, թէ ինչով եմ զբաղւած «Դրօշակ»-ի աշխարհում։

«Դրօշակ»-ի հրատարակումը հսկայական պատասխանատւութիւն է, որ ստիպում է առնւազն հաւատարմօրէն շարունակել նախորդների գործը, հարազատ մնալով թերթի առինքնող կենսագրութեանը եւ հետապնդած նպատակին։ Չէի ցանկանայ ծանրանալ աշխատանքի ծաւալի, «Դրօշակ»-ը ստեղծողների ծանրաբեռնւածութեան հարցերի վրայ, որովհետեւ մենք, ընդգրկուն առումով, այն «հարուստ» կուսակցութիւնն ենք, որի տանիքի ներքոյ, ոչ նւիրումով կարող ես մարդ զարմացնել, ոչ հերոսութեամբ, ոչ կատարածդ աշխատանքով, բայց այ անհամեստութեամբ իսկապէս կարող ես զարմացնել, դրա համար զգուշանամ չհասնելու համար այդտեղ։ Տրւած հարցին այնուամենայնիւ պատասխանած լինելու համար աւելացնեմ, որ իհարկէ, ինչպէս դաշնակցական գործի իւրաքանչիւր ճակատում, մեր ընկեր խմբագիրները ամենուր եւ մշտապէս պարտաւորւած են եղել փոքր մարդուժով եւ տեխնիկական հնարաւորութիւններով իրականացնել անհամեմատ մեծ գործ, անհրաժեշտ կարիքի պակասը լրացնելով ծանրաբեռնւած աշխատանքով։ Ես այդ աշխատանքը նմանեցնում եմ թմբուկի մեջ սկիւռի վազքին, որը վերջ չունի եւ ինչքան էլ անես թւում է թէ դոփում ես նոյն տեղում։ Մեր մամուլի իւրաքանչիւր թիւը յանձնելու օրն իսկ զգում ես, որ կարող ես յաջորդը ուշացնել եթէ նոյն այդ օրը ծուլանալու շռալութիւնը թոյլ տաս քեզ։ Բարեբախտաբար այդ զգացողութիւնը ունեն նաեւ այն մարդիկ, ում գործակցութեամբ ապահովւում է «Դրօշակ»-ի կանոնաւոր եւ անխափան գործունէութիւնը։ Այնպէս որ մեր դէպքում նպատակը թելադրում է անելիքը։

Վ–Ա. – Հիմա պիտի խնդրէի, որ մեր ընթերցողին հակիրճ պատկերացում տայիր «Դրօշակ»-ի անցած ճանապարհի, նրա պատմութեան մասին։

Ա. Շ. – «Դրօշակ»-ը սկսել է լոյս տեսնել հեռաւոր 1891 թւականից։ Միւս կողմից, յայտնի է, որ պատմական իրադարձութիւնների թելադրանքով, ինչպէս եւ այլ պատճառներով մի շարք անգամներ «Դրօշակ»-ի հրատարակութիւնն ընդհատւել է։ Այնպէս որ անցնող 135 տարիների ընթացքում ՀՅԴ գլխաւոր պաշտօնաթերթը լոյս է տեսել 80 տարի, ինչը, դարձեալ յոբելեանական լինելով նոյնպէս պատկառելի ժամանակահատւած է մամուլի համար։

Վ–Ա. – Բայց մի՞թէ ՀՅԴ հիմնադրութեամբ ալ չսկսիր «Դրօշակ»-ի պատմութիւնը։

Ա. Շ. – Կարելի է ասել, որ «Դրօշակ»-ի կենսագրութիւնը սկիզբ է առնում դեռեւս իր ֆիզիկական ծննդից առաջ։ 1890 թւականին (ամիսը յայտնի չէ), Դաշնակցութեան հիմնադրումը հռչակելու վերաբերեալ հրապարակւել է «Մանիֆեստ Հ. Յ. Դաշնակցութեան» մէկ էջանոց փաստաթուղթը։ Մեզ է հասել նաեւ 1891 թւականի մայիսին No.2 թւագրութեամբ լոյս տեսած մէկ այլ հրապարակում, որը կրում է «ԴՐՕՇԱԿ-ի ԹՌՈՒՑԻԿ ԹԵՐԹ» անւանումը։ Այս «Թռուցիկ Թերթի» ճակատային մասում գրւած է, որ Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը մօտիկ ապագայում կունենայ «Դրօշակ» անունով իր օրգանը։ Իսկապէս էլ նոյն թւականի մայիսի ամսաթւով լոյս է տեսնում «Դրօշակ»-ի առաջին համարը։ 1891-ի սեպտեմբերին լոյս է ընծայւել «Դրօշակ»-ի եւս մէկ թիւ, 1892-ին եւս 2-ական համար եւ այդպէս շարունակ։ Առաջին 2 համարները հրատարակւել են Թիֆլիսում, 3-րդ համարը Ռումինիայի Կոստանցա քաղաքում, որից յետոյ հրատարակութեան մշտական վայր է դառնում Շւէյցարիայի Ժնեւ քաղաքը։

Վ–Ա. – Ո՞վ, աւելի ճիշտ, որո՞նք խմբագրած են զայն այդ սկզբնական տարիներուն։

Ա. Շ. – «Դրօշակ»-ի խմբագիր եղել է Քրիստափոր Միքայէլեանը, իր կողքին ունենալով հիմնադիր երրորդութեան միւս անդամներին՝ Սիմոն Զաւարեանին ու Ռոստոմին։ Զանազան ժամանակներ իբր խմբագիր կամ խմբագրութեան անդամ նրանց կողքին եղել են նաեւ Սիմոն Շխեանը, Յոնան Դաւթեանը, Գարեգին Խաժակը, Միքայէլ Վարանդեանը, Էդւարդ Ակնունին, Սիամանթոն, Աւետիս Ահարոնեանը եւ իբր աշխատակից ուրիշ շատերը։

Ուրեմն եւ ոչ թէ պարզապէս իր շուրջ եղած անուններով, այլ արձանագրւած գործից ելնելով կարելի է հաստատել, որ «Դրօշակ»-ը Դաշնակցութեան գաղափարական խօսափողն է, կուսակցութեան հերոսական երթի մասնակիցը, ՀՅԴ եւ Հայոց պատմութեան տարեգիրը։

Սկիզբի այդ ընթացքը շարունակւում է մինչեւ 1914 թւականը, երբ դժնդակ իրադարձութիւնների բերումով «Դրօշակ»-ի հրատարակումը ընդհատւում է մինչեւ 1925 թւականը։ Նշւած թւականից Փարիզում, Սիմոն Վրացեանի եւ Արշակ Ջամալեանի խմբագրութեամբ «Դրօշակ»-ը լոյս է տեսնում մինչեւ 1933 թւականը։ Յաջորդ երկար ընդհատումից յետոյ «Դրօշակ»-ը վերահրատարակւում է Բէյրութում՝ 1969-1985 թւականներին՝ սկզբում Բաբգէն Փափազեանի, ապա Սարգիս Զէյթլեանի խմբագրութեամբ, պետական գրանցման հետ կապւած պահանջներից ելնելով փոխւած անունով՝ որպէս «Ազդակ շաբաթօրեակ-Դրօշակ»։ Սարգիս Զէյթլեանի ողբերգական անհետացումից յետոյ մինչեւ 2005 թւականը պաշտօնաթերթը խմբագրում է Նազարէթ Պէրպէրեանը՝ սկզբում Բէյրութում, ապա Աթէնքում, այնուհետեւ Երեւանում։ 2007 թ. մինչեւ 2011 թւականը գլխաւոր խմբագիրն է Ռուբէն Յովսէփեանը՝ ընկերակցութեամբ Կարէն Խանլարեանի։ Պէտք է ասել, որ այս շրջանին հետեւած յաջորդ ընդմիջման ժամանակահատւածում եւս «Դրօշակ»-ի հրատարակման պահանջը չի դադարել կուսակցութեան շարքերում։

Առաջնորդւելով Ընդհանուր ժողովի որոշմամբ ՀՅԴ Բիւրօն ձեռնարկեց վերահրատարակութեան գործը 2020 թւականի յունւարից, երբւանից սկսած մինչեւ այսօր «Դրօշակ»-ի խմբագրման պատիւը վերապահւել է ինձ։ Յուսանք, որ կուսակցական ու ազգային արժէքի վերածւած «Դրօշակ»-ի ընթացքը, դեռ երկար կը շարունակւի եւ կը փոխանցւի կուսակցութեան գալիք սերունդներին։

Վ–Ա. – Այո, «Դրօշակ»-ի հրատարակման ոդիսականին միայն հպանցիկ արձագանգը արդէն պատկառանք կը ներշնչէ, սակայն աւելի պատկառելի է մեր անդրանիկ օրգանի առաքելութիւնը, վաստակը եւ ունեցած դերակատարութիւնը։ Խնդրեմ կարելի՞ է անդրադառնալ այս հարցերուն եւս՝ վեր առնելու համար ոչ միայն «Դրօշակ»-ի հարուստ կենսագրութիւնը, այլեւ արժէքը։

Ա. Շ. – Համաձայն եմ, որ «Դրօշակ»-ը դաշնակցական մեծ արժէք է, աւելին՝ այն մի իւրատեսակ խորհրդանիշ է ու, թող չափազանցութիւն չթւայ, եթէ ասեմ որ ինձ համար ՀՅԴ խորհրդանիշների՝ օրհներգի, զինանշանի ու դրօշի նման մի խորհրդանիշ էլ «Դրօշակ»-ն է եւ պատահական չէ, որ թերթն այդ անունն է կրում։ Իմացողը գիտէ, որ Դաշնակցութիւնը ոչ թէ նեղկուսակցական, այլ ազգային ամբողջական գաղափարախօսութեան դաւանող կուսակցութիւն է։ Նա իր գործունէութեան առաջին շրջանից իսկ վերածւել է ազգային-յեղափոխական եւ գաղափարական շարժման։ «Դրօշակ»-ին վերապահւել է գաղափարական առաջնորդող մամուլի առաքելութիւնը։ Պատահական չէ, որ մեր զինատարները, ֆիդայիներն ու գործիչները զէնք-զինամթերքի հետ Էրգիր էին հասցնում նաեւ պաշտօնաթերթը։ Պատահական չէ, որ «Դրօշակ»-ի խմբագիր եղել են իրե՛նք՝ կուսակցութեան հիմնադիր այրերը, իսկ թերթի շուրջ մշտապէս խմբւած են եղել մեր լաւագոյն մտաւորականները։

«Դրօշակ»-ի համար Արեւմտահայաստանի անցուդարձի, այնտեղ ծաւալւած ազատագրական պայքարի փոթորկուն իրադարձութիւնների մասին թղթակցութիւններ էին փոխանցում յայտնի ֆիդայիներն ու գործիչները ինչպիսիք էին Հրայր Դժոխքը, Պետօն, Յովսէփ Իւսուֆեանը եւ ուրիշներ։ «Դրօշակ»-ի այդ օրերի համարները թերթելիս կարծես երեսիդ է խփում իրականութեան տաք շունչը, որն արտացոլւած է Վանից, Կարսից, Մուշից Սասունից, Էրզրումից ու այլ վայրերից ուղարկւած թղթակցութիւններում։

1892 թւականին տեղի ունեցած կուսակցութեան Առաջին Ընդհանուր ժողովը Թիֆլիս ու Թաւրիզ կենտրոնների կողքին ղեկավար Բիւրոյի իրաւասութիւններով է օժտում նաեւ Ժնեւում հաստատւած «Դրօշակականներին», ի դէմս Քրիստափոր Միքայէլեանի ու միւսների։ 1895 թւականին Թիֆլիսում տեղի ունեցած ռայոնական ժողովը փոխում է Թաւրիզի մարմնի կարգավիճակը, իսկ 1896-97-ի ռայոնական ժողովը որոշում է «Կազմակերպել մի ուժեղ խմբագրութիւն «Դրօշակ»-ի համար … որ միեւնոյն ժամանակ լինելու է ամբողջ Դաշնակցութեան արտասահմանեան ներկայացուցիչ-Բիւրօն»։ Փաստացի ստեղծւում է Արեւմտեան Բիւրօն, որի կարգավիճակը պաշտօնապէս հաստատում է 1898-ի Երկրորդ ընդհանուր ժողովը։ «Դրօշակ»-ի խմբագրութիւնը ներկայացնող Արեւմտեան Բիւրոյի իրաւասութեան ներքոյ էին գործում Պոլսոյ, Իզմիրի, Կիլիկիայի, Բալկանների, Եգիպտոսի, Ամերիկայի կենտրոնական կոմիտէութիւնները եւ Եւրոպայի ուսանողական միութիւնը։ Ես հաւանաբար մի փոքր շեղւեցի, սակայն նպատակս էր փաստել, թէ կուսակցութեան մէջ ինչ կարեւորութիւն ու արժէք էր իրենից ներկայացնում «Դրօշակ»-ը։

Վ–Ա. – Հաճելի է իհարկէ երեւակայութեամբ վերապրիլը այդ ամէնը, սակայն այդ այլեւս պատմութիւն է, ժամանակները փոխւէր են, փոխւէր են խնդիրները եւ այս իրողութիւնը չի կրնար չազդել նաեւ մեր մամուլի վրայ։

Ա. Շ. – Անշուշտ շատ ջրեր են հոսել այն օրերից, ցաւօք հայ ժողովրդի համար շարունակւում է գոյատեւման, ինքնիշխանութեան համար պայքարը։ Հայաստանի վերանկախացումից յետոյ, որի մասին ոչ միայն մենք, այլեւ մեր նախորդ սերունդներն էին երազել, նոր ու ոչ պակաս բարդ մարտահրաւէրների առջեւ կանգնեց հայ ժողովուրը։ Բանական հայ մարդը չի կարող հանգիստ մտածել այն ողբերգութեան մասին, որը բաժին հասաւ Արցախին ու արցախահայութեանը։ Աներեւակայելի էր, որ Հայաստանում իշխանութեան կը գայ թրքամէտ տեսակ, որը հարցականի տակ կը դնի Հայաստանի Հանրապետութեան ինքնիշխանութիւնը։ Որպէս մէկ հայութիւն, Սփիւռքի հետ միասնականանալու փոխարէն, դրածոյ իշխանութիւնները, մերժեցին ու օտարեցին Սփիւռքը, առնւազն արտերկրի հայութեան այն մեծամասնութեանը, որը չի պարում իրենց դուդուկի տակ եւ չի ծափահարում իրենց հայրենադաւ, ազգակործան ծրագրերին։ Ցաւով պիտի ասել, որ «Դրօշակ»-ն այս պայմաններում պարտաւորւած է նախկին ժամանակների եռանդով լծւել հայրենիքի ու հայութեան շահերի պաշտպանութեան գործին, կանգնել առաջին գծի վրայ այն պայքարի, որը մղում է իրեն կեանք տւած կուսակցութիւնը։ Որպէս Դաշնակցութեան հարազատ զաւակը «Դրօշակ»-ը շարունակական պայքարի մէջ է մեր արժէքների, մեր ռազմավարական նպատակների, արցախահայութեան իրաւունքների համար։

Վ–Ա. – Ի՞նչ տարածում ունի պաշտօնաթերթը, ի՞նչ է պահանջարկը։ Արդեօք այսօր մամուլի թղթային տարբերակին փոխարինելու չի՞գար էլեկտրոնային տարբերակը։

Ա. Շ. – Գաղտնիք չէ, որ այսօր էլեկտրոնային մամուլը թղթային տարբերակի իր աւագ եղբօրը բաւականին նեղն է դրել եւ որոշ պարագաներում ամբողջովին գրաւել է նրա տեղը։ Այնուամենայնիւ ամենահզօր ու զարգացած երկրներում անգամ շարունակւում է մեծ տպաքանակով մամուլի տպագրութիւնը։ Սա նշանակում է, որ վերջինիս պահանջարկը չի մարում։ «Դրօշակ»-ը այսօր նոյնպէս ոչ մեծ տպաքանակով տպագրւում եւ բաժանւում է մեր կուսակցական կառոյցներին ու ընկերներին, տրամադրւում է տարբեր գրադարանների, մտաւորականների, յօդւածագիր հեղինակների, ինչպէս եւ պարզ ընթերցողների՝ միշտ անվճար։ «Դրօշակ»-ի հասցէատիրոջ մասին խօսելիս աւելացնեմ նաեւ հետեւեալը. ՀՅԴ առաջին պարբերականը շարունակում է իրականացնել, գաղափարական, քաղաքական, քարոզչական, դաստիարակչական գործառոյթ, որն էլ որոշում է, թէ ի՛նչ թիրախի է այն ուղղւած։

Վ–Ա. – Ակնարկեցի ժամանակներու փոփոխութեան մասին. կըսւի, թէ հիմա գաղափարախօսութիւններու ժամանակը չէ, մարդիկ լուրջ ու ծաւալուն յօդւածներ կարդալու փոխարէն կը նախընտրեն զիրենք հետաքրքրող լրատւութիւնը փնտրել առցանց։ Շատ կարեւոր են, բովանդակութեան հետ, նաեւ ձեւի, մատուցման մօտեցումները։

Ա. Շ. – Անշուշտ ծանօթ եմ գաղափարախօսութիւնների, քարոզչութեան հնացած լինելու մասին խօսակցութիւններին։ Բայց տեսնում եմ նաեւ գաղափարախօսութիւնները մերժող քարոզչութեան խորքում ազգերի իրաւունքները մերժող, ինքնութեան պաշտպանութեանն ուղղւած խօսոյթը նացիոնալիզմ ու ֆաշիզմ պիտակաւորելու գաղափարախօսութիւնը։ Այս ամէնը այլ բան չէ, քան լիբերալ գլոբալիզմի գաղափարական արշաւը, որի ներքոյ սեփական ընտրեալութեան եւ գերակայութեան ռասիստական դիրքերից փորձ է արւում աշխարհը վերաենթարկեցնել, ոչնչացնելով միւսների ինքնիշխանութիւնը, ինքնատիպութիւնը, պատմական ու հոգեւոր ինքնութիւնը։ Հայաստանում նոյնպէս իշխանութեան եկող ուժը յայտարարեց, թէ մերժում է գաղափարախօսութիւնները, ինքը, սակայն հետեւողականօրէն թունաւորեց ու պառակտեց ազգային միասնականութիւնը, հէնց լիբերալ գլոբալիզմից ծնունդ առած ազգի պատմական, արժէքային ինքնութիւնը մերժելու, դրանք վերազգային գաղափարներով փոխարինելու քաղաքականութիւն իրականացրեց։

Ես կը պնդէի հակառակը՝ այսօր աշխարհում տեղի է ունենում գաղափարական հակադիր բեւեռների սուր բախում, լիբերալ-գլոբալիզմի համաշխարհային գերիշխանութեան հետ առճակատւել է ժողովուրդների ու պետութիւնների ինքնիշխանութեան, ինքնութեան, բազմազանութեան, պատմական, հոգեւոր ու բարոյական աւանդական արժէքների համար պայքարող համաշխարհային մեծամասնութեան հոսանքը։

Վ–Ա. – Իսկ այդ առճակատումը տեղի կունենայ նաեւ մե՛ր երկրին մէջ։

Ա. Շ. – Դժբախտաբար հայ ապազգայինների սադրանքով այս բախման գիծն անցնում է մասնաւորապէս հէնց մեր երկրով, սպառնալիք դառնալով պետութեան, ազգի, ընտանիքի, եկեղեցու իրաւունքների համար։ Ուրեմն ապագաղափարական ժամանակների մասին խօսոյթը մաս է կազմում դրա հեղինակների նենգօրէն մտածւած ծրագրերին։ Հետեւութիւնն ակնյայտ է, օտար ու հակազգային գաղափարներին կարելի է յաղթել միայն աւելի կենսունակ, ազգաշահ ու հարազատ գաղափարներով։ Դէմ չեմ, որ մեր արագընթաց ժամանակներում մարդիկ ձգտում են արագ մատուցւող կարճ տեղեկատւութեան, բայց այդ, այսպէս ասած, կսմիթներով կարելի է պահի մէջ տրամադրութիւններ ընդհանրացնել, հնարաւոր չէ, սակայն, իրականացնել մտքերի խմորում, մտքի յեղաշրջում, զանգւածային մտածողութեան բարեշրջում։ Ժամանակակից մարդը լողում է տեղեկատւութեան ովկիանոսում եւ երբ դու չես կարողանում քոնը հրամցնել նրան, ապա անպայման ուրիշն է անում այդ բանը։ Այսօրւայ հայ հասարակութիւնը հէնց այդ գործընթացի զոհն է։

Վ–Ա. – Իսկ ի՞նչ պիտի ընենք ընթերցողի հետ այսօրւան լեզւով խօսելու, զայն աւելի ամուր առնչելու համար մեր մամուլին, սկսելով «Դրօշակ»–էն։

Ա. Շ. – Ինչ վերաբերւում է ժամանակակից լինելուն՝ ասելիքով, բովանդակութեամբ եւ ձեւով, ապա նորացման ձգտումը պէտք է լինի մշտական ընթացք, առանց սակայն շեղւելու «Դրօշակ»-ի եւ մեր աւանդական մամուլի առաքելութիւնից բխող էութիւնից, արմատներից։ «Դրօշակ»-ը ազատ, սակայն ոչ անկախ մամուլի միաւոր է։ Պաշտօնաթերթի թղթակիցների մեծամասնութիւնը ոչ կուսակցական, միաժամանակ հայրենասէր, ազգային ինքնութիւնը կրող երիտասարդ մտաւորականներ ու գիտնականներ են։ Ես որպէս «Դրօշակ»-ի խմբագիր մեր հեղինակների գրածի հետ խնդիր չունեմ մինչեւ այն պահը, երբ նրանցից որեւէ մէկը փորձի ապացուցել օրինակ, թէ Արցախը մերը չի եղել, քննութեան առարկայ կը դարձնի Հայոց Սուրբ Եկեղեցու դրւածքը եւ նման այլ յիմարութիւններ։ Բարեբախտաբար այդպիսի արտառոց երեւոյթների հետ դեռ չենք բախւել, ինչպէս ասւած է նմանը զնմանն կը գտանէ եւ մեզ հետ համագործակցելու ձեռք են մեկնում նրանք ովքեր լաւ գիտեն ե՛ւ իրենց, ե՛ւ մեզ։

Հասկանում եմ, որ ժամանակակից աշխարհում ուր սահմանները ամենուր խորտակւած են տեղեկատւական հոսանքների առաջ եւ նորարարութիւնները փոխանցւում են համացանցային արագութեամբ, կարեւոր է ոչ միայն ասելիքը, այլեւ վերջինիս մատուցման ձեւը։ Կարծում եմ ընթերցողի համար ակնյայտ է, որ «Դրօշակ»-ի պարագայում մենք այդ պահանջները նկատի ենք առնում։ Եւ աւարտեմ հետեւեալ համեմատութեամբ. խորհրդային կայսրութիւնը իրեն մաս կազմող ժողովուրդների մշակոյթների համար շրջանառութեան մէջ էր դրել մի խորամանկօրէն մտածւած կարգախօս՝ ձեւով ազգային՝ բովանդակութեամբ սոցիալիստական։ Այսօրւայ գլոբալիստական աշխարհի համար կենսունակ այս կարգախօսը, ըստ որի ազգայինը պէտք է լինի ձեւ, իսկ համընդհանուրը՝ բովանդակութիւն, մենք պէտք է կիրառենք ճիշտ հակառակ կերպով՝ բովանդակութեամբ ազգային՝ ձեւով համամարդկային։

Վ–Ա. – Եւ այդպէս է, որ պիտի տանինք մեր գաղափարական պայքարը։