ԴԵՐԵՆԻԿ ՄԵԼԻՔԵԱՆԻ՝ «Հայոց ազատամարտի օրրանը․ Ատրպատականի հայութիւնը 19-րդ դարավերջին եւ 20-րդ դարասկզբին»-ի ընթերցման փորձի մասին

ՀԱՏԻՍ

 

Հայ ազգային‑ազատագրական շարժման պատմագրութեան մէջ երկար ժամանակ գերիշխող են եղել այն մեկնաբանութիւնները, որոնք ազատամարտի հիմնական հանգոյցները դիտարկել են կայսրութիւնների կենտրոնական տարածքներում կամ արեւմտահայ իրականութեան շրջանակներում։ Այդ միակողմանի մօտեցումը, սակայն, յաճախ ստւերում է թողել այն տարածաշրջանները, որոնք ոչ պակաս դերակատարութիւն են ունեցել ազգային ինքնագիտակցութեան ձեւաւորման, կազմակերպական կառոյցների կայացման եւ ազատագրական գաղափարախօսութեան տարածման գործում։

Ատրպատականի հայութիւնը այդպիսի պատմական միջավայրերից մէկն է։

Դերենիկ Մելիքեանի «Հայոց ազատամարտի օրրանը․ Ատրպատականի հայութիւնը 19-րդ դարավերջին եւ 20-րդ դարասկզբին» աշխատութիւնը նպատակ ունի լրացնելու այդ բացը՝ ներկայացնելով Ատրպատականը ոչ թէ որպէս պատմական ծայրամաս, այլ որպէս գործուն եւ ազդեցիկ օջախ հայ ազգային պայքարի ընդհանրական հոլովոյթում։

Հեղինակը գիտակցաբար խուսափում է նեղ տարածաշրջանային պատմութեան սահմանափակումներից եւ Ատրպատականի հայութեան փորձառութիւնը դիտարկում է համահայկական շարժման ներքին փոխկապակցւածութեան մէջ։

Այս մենագրութիւնը առանձնանում է իր մեթոդաբանական յստակութեամբ եւ աղբիւրագիտական բազմազանութեամբ։ Պատմական իրադարձութիւնները ներկայացւում են ոչ միայն ժամանակագրական հերթականութեամբ, այլեւ՝ հասարակական, քաղաքական եւ գաղափարական գործընթացների փոխազդեցութեան լոյսի ներքոյ։

Արդիւնքում ընթերցողը կանգնում է մի աշխատութեան առջեւ, որը միաժամանակ փաստագրական է, վերլուծական եւ վերաիմաստաւորող։

Նախաբանը կոչւած է ընթերցողին նախապատրաստելու այն հիմնական թեզին, որ Ատրպատականի հայութիւնը 19‑րդ դարավերջին եւ 20‑րդ դարասկզբին ոչ միայն արձագանքել է համահայկական շարժումներին, այլեւ բազմիցս ձեւաւորել դրանց օրակարգը՝ քաղաքական կազմակերպւածութեամբ, գաղափարական ներգործութեամբ եւ գործնական մասնակցութեամբ։

Այդ իրողութեան գիտական արձանագրումն է, որ Դերենիկ Մելիքեանի աշխատութիւնը դարձնում է արդիական եւ անհրաժեշտ վրծամում՝ թէ՛ մասնագէտի, թէ՛ պատմական գիտակցութիւն ձեւաւորող ընթերցողի համար։

 

Մենագրութիւնը համակողմանի գիտական փորձ է՝ վերարժեւորելու Ատրպատականի հայութեան դերը հայ ազգային-ազատագրական շարժման ձեւաւորման եւ զարգացման գործընթացում։

Աշխատութիւնը աչքի է ընկնում ոչ միայն փաստագրական հարուստ հիմքով, այլեւ կառուցւածքային յստակութեամբ, ինչի շնորհիւ ընթերցողը կարողանում է հետեւել պատմական իրադարձութիւնների ներքին տրամաբանութեանը։

 

Պատմական-հասարակական միջավայրի ձեւաւորումը

Գրքի առաջին գլուխը նւիրւած է Ատրպատականի հայութեան ծագման, տեղաբաշխման եւ հասարակական կազմակերպման պատմական ակնարկին։ Հեղինակը մանրամասն կերպով ներկայացնում է Թաւրիզի դերը՝ որպէս Ատրպատականի թեմական, հասարակական եւ կրթամշակութային կենտրոն՝ ընդգծելով քաղաքի նշանակութիւնը ոչ միայն տեղական, այլեւ համահայկական կեանքում։

Ատրպատականի հայկական գաւառների վիճակի, բնակչութեան տեղաշարժերի եւ 20-րդ դարասկզբի հայկական մամուլի ուսումնասիրութիւնը բացայայտում է այն մտաւոր ու գաղափարական միջավայրը, որի մէջ ձեւաւորւեցին ազգային պայքարի նոր օրակարգեր։

 

Ազգային կուսակցութիւններն ու ազատագրական պայքարը

Երկրորդ գլուխը կենտրոնանում է Ատրպատականի հայութեան մասնակցութեան վրայ հայ ազգային-ազատագրական պայքարին՝ դիտարկելով Պարսկաստանի քաղաքական միջավայրի ազդեցութիւնը այդ գործընթացների վրայ։ Առանձին ենթաբաժիններով ներկայացւում է «Արմէնական», Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան եւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցութիւնների գործունէութիւնը Պարսկաստանում։ Հեղինակը չի սահմանափակւում կազմակերպական պատմութեամբ, այլ վերլուծում է այդ կուսակցութիւնների գաղափարական ներգործութիւնը (Ատրպատականի հայութեան հասարակական կեանքի վրայ)։

 

Սահմանադրական յեղափոխութիւնը եւ հայ գործօնը

Գրքի երրորդ գլուխը նւիրւած է Իրանի սահմանադրական յեղափոխութեանը եւ այդ շարժման մէջ Ատրպատականի հայութեան գործուն մասնակցութեանը։ Առանձնակի արժէք ունի հայ ազգային կուսակցութիւնների դերակատարութեան համադրւած ուսումնասիրութիւնը՝ ներառեալ Հ.Յ.Դ-ի, Ս.Դ. Հնչակեան կուսակցութեան եւ Եփրեմի գործունէութիւնը։ Այս բաժնում հեղինակը յստակ կերպով ցոյց է տալիս, որ Ատրպատականի հայութիւնը միայն դիտորդ չէր տարածաշրջանային քաղաքական զարգացումների, այլ՝ դրանց գործուն մասնակիցներից մէկը։

 

Պատերազմ, կոտորած եւ բռնագաղթ

Չորրորդ գլուխը ամենածանրաբեռնւած եւ միաժամանակ ամենակարեւոր բաժիններից է։ Այստեղ ներկայացւում են Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Ատրպատական ներխուժած թուրք-օսմանցի զօրքերի գործողութիւնները, քրիստոնեայ բնակչութեան՝ հայերի եւ ասորիների կոտորածները, ինչպէս նաեւ հայութեան բռնագաղթը։ Ատրպատականի հայութեան մասնակցութիւնը ռազմական գործողութիւններին, Ներսէս արք. Մելիք Թանգեանի դերակատարութիւնը եւ 1917–1918 թթ. ողբերգական իրադարձութիւնները ներկայացւում են փաստական յստակութեամբ եւ գիտական զուսպ

Հասարակական ինքնակազմակերպումը եւ բարեգործական միութիւնները Թաւրիզում։

Դերենիկ Մելիքեանի ուսումնասիրութեան մէջ առանձնակի տեղ է յատկացւած Ատրպատականի հայութեան հասարակական ինքնակազմակերպման գործընթացին, որը XIX դարի վերջաւորութեան եւ XX դարի սկզբին աստիճանաբար ձեւաւորւում էր որպէս համայնքային կեանքի կարեւոր բաղադրիչ։ Հեղինակը փաստում է, որ Իրանում շրջանառւող առաջադէմ գաղափարների ազդեցութիւնը, միաժամանակ Կովկասում եւ Ռուսաստանում ծաւալւած հայ ազգային‑ազատագրական շարժման ներգործութիւնը, նպաստեցին այն բանին, որ Ատրպատականում, յատկապէս Թաւրիզում, ձեւաւորւեն բազմաբնոյթ հասարակական եւ բարեգործական կազմակերպութիւններ։

Այս կազմակերպութիւնները ոչ միայն բարեսիրական նպատակներ էին հետապնդում, այլեւ էական դեր էին խաղում հայ համայնքի կրթական, մշակութային եւ հասարակական կեանքի կազմակերպման գործում։ Դրանք միաժամանակ արտայայտում էին այն գիտակցութիւնը, որ համայնքի կենսունակութիւնը մեծապէս պայմանաւորւած է ներքին համերաշխութեամբ եւ ինքնակազմակերպւած կառոյցների առկայութեամբ։

Հեղինակը որպէս բնորոշ օրինակ ներկայացնում է 1891 թւականին հիմնւած «Դաւրիժու Լիլաւա թաղի կանանց ընկերութիւն»-ը, որի նպատակն էր աջակցել թաղի հայոց օրիորդաց դպրոցի կարիքաւոր աշակերտուհիներին՝ հոգալով նրանց հանդերձանքի եւ ուսումնական պիտոյքների կարիքները։ Այս նախաձեռնութիւնը վկայում է ոչ միայն կանանց հասարակական գործունէութեան աշխուժացման մասին, այլեւ այն մասին, որ կրթական հարցերը համայնքային ինքնակազմակերպման առաջնահերթ ուղղութիւններից էին։ Ընկերութեան երկարատեւ գործունէութիւնը եւ դրա հանդէպ Պարսից Մոզաֆերէդդին Շահի ցուցաբերած ուշադրութիւնը, որը արտայայտւել է կազմակերպութեանը տրւած յատուկ արտօնագրով՝ իր պաշտօնական փաստաթղթերում օգտագործելու «Շիր‑օ‑խորշիդ» խորհրդանիշը, վկայում են այն մասին, որ հայ համայնքի հասարակական նախաձեռնութիւնները երբեմն արժանանում էին նաեւ պետական ճանաչման։

Այսպիսի օրինակների միջոցով դոկտ. Մելիքեանը համոզիչ կերպով ցոյց է տալիս, որ Ատրպատականի հայութիւնը XIX դարի վերջաւորութեան արդէն ձեւաւորել էր կենսունակ հասարակական‑մշակութային միջավայր, որտեղ մտաւորականութիւնը, հոգեւորականութիւնը եւ համայնքային գործիչները համատեղ ջանքերով ստեղծում էին այն կառոյցները, որոնք հետագայում պիտի դառնային ազգային կեանքի կազմակերպման կարեւոր հիմքեր։

 

Եզրակացական դիտարկումներ

Վերջաբանում հեղինակը ընդհանրացնում է ներկայացւած նիւթը՝ ընդգծելով, որ Ատրպատականի հայութիւնը ոչ միայն աշխարհագրական, այլեւ գաղափարական իմաստով հանդիսացել է հայոց ազատամարտի կարեւոր օրրաններից մէկը։ Օգտագործւած աղբիւրների եւ գրականութեան հարուստ ցանկը վկայում է ուսումնասիրութեան գիտական լրջութեան մասին եւ գիրքը դարձնում է վստահելի ուղեցոյց հետագայ ուսումնասիրութիւնների համար։

Դերենիկ Մելիքեանի այս աշխատութիւնը արժանի տեղ կը գրաւի հայագիտական գրականութեան մէջ՝ դառնալով կարեւոր յղում ոչ միայն մասնագէտների, այլեւ այն ընթերցողների համար, որոնք ձգտում են խորութեամբ հասկանալ Ատրպատականի հայութեան պատմական առաքելութիւնը համահայկական պայքարի համատեքստում։

Ամփոփելով՝ հարկ է ընդգծել, որ Դերենիկ Մելիքեանի մենագրութիւնը գերազանցում է զուտ պատմագրական նկարագրութեան սահմանները եւ ներկայացնում է տարածաշրջանային պատմութեան գիտական վերաիմաստաւորման լուրջ փորձ։ Աշխատութեան արժէքը պայմանաւորւած է ոչ միայն ժամանակագրական լայն ընդգրկմամբ, այլեւ՝ աղբիւրների համադրւած կիրառմամբ, կուսակցական ու հասարակական գործընթացների փոխկապակցւած վերլուծութեամբ եւ տեղային երեւոյթները համահայկական պատմական համատեքստի մէջ դիտարկելու մօտեցմամբ։ Միեւնոյն ժամանակ, գիրքն ընթերցողին հրաւիրում է վերանայելու այն կարծրատիպը, ըստ որի Ատրպատականի հայութիւնը գտնւել է ազգային պայքարի եզրային դիրքերում․ հակառակը՝ ներկայացւածը համոզիչ կերպով ցոյց է տալիս, որ այդ տարածաշրջանը գործուն դեր է ունեցել գաղափարական, կազմակերպական եւ ռազմաքաղաքական գործընթացներում։