ԱԿՆԱՐԿ. Նոր խորհրդարան, հին իշխանութիւն, անորոշ ապագայ

ԱՐՏՈՅՏ ԶՈՀՐԱԲԵԱՆ

Միջազգային իրաւունքի ասպիրանտ, համալսարանի դասախօս

 

Մաս 1

ԱԺ նոր կազմաւորումից եւ Նիկոլ Փաշինեանի վերանշանակումից յետոյ Հայաստանը կանգնած է ոչ միայն իշխանութեան վերարտադրութեան, այլեւ իր արտաքին կողմնորոշման, ազգային ինքնութեան, անվտանգութեան եւ տարածաշրջանային հաւասարակշռութեան վերաիմաստաւորման առաջ։

 

Պետութիւնների պատմութեան մէջ լինում են ժամանակաշրջաններ, երբ ընտրութիւնների արդիւնքները միայն արձանագրում են ներկան, իսկ ապագան որոշւում է աշխարհաքաղաքական ընտրութիւններով։ Հայաստանը, կարծես, այսօր ապրում է հէնց այդպիսի պատմական հանգրւան։ Նոր Ազգային ժողովն արդէն ձեւաւորւել է, Նիկոլ Փաշինեանը ստացել է նոր կառավարութիւն կազմելու մանդատ, սակայն երկրի առջեւ կանգնած ամենակարեւոր հարցերը շարունակում են մնալ անպատասխան։ Դրանք վերաբերում են ոչ միայն իշխանութեան վերարտադրութեան, այլեւ պետութեան ինքնիշխանութեան, արտաքին քաղաքականութեան ուղղութեան, ազգային ինքնութեան պահպանման եւ այն ռազմավարական միջավայրին, որտեղ առաջիկայ տարիներին ձեւաւորւելու է Հայաստանի տեղն ու դերը Հարաւային Կովկասում։

Հայաստանի վերջին խորհրդարանական ընտրութիւնները եւ դրանց յաջորդած քաղաքական զարգացումները առաջին հայեացքից կարող են ընկալւել որպէս սահմանադրական բնական գործընթաց։ Սակայն քաղաքական իրադարձութիւնների մակերեսային դիտարկումը յաճախ չի բացայայտում այն խորքային փոփոխութիւնները, որոնք տեղի են ունենում պետական համակարգի ներսում։ Նոր խորհրդարանի ձեւաւորումը եւ Նիկոլ Փաշինեանի վերանշանակումը վարչապետի պաշտօնում փաստացի ապահովեցին իշխանութեան քաղաքական շարունակականութիւնը, սակայն դրանք չլուծեցին այն հիմնարար հարցերը, որոնք վերջին տարիներին կուտակւել են Հայաստանի պետականութեան շուրջ։ Ընդհակառակը՝ այդ հարցերն այսօր առաւել ակնյայտ են դարձել՝ վերածւելով ազգային անվտանգութեան, պետական ինստիտուտների արդիւնաւէտութեան եւ արտաքին քաղաքական հաւասարակշռութեան շուրջ ծաւալւող համազգային քննարկման։

Հարաւային Կովկասը վաղուց այլեւս միայն տարածաշրջան չէ. այն դարձել է գլոբալ մրցակցութեան այն եզակի տարածքներից մէկը, որտեղ հատւում են Ռուսաստանի, Իրանի, Թուրքիայի, Եւրոպական Միութեան, Միացեալ Նահանգների եւ վերջին տարիներին նաեւ Չինաստանի ռազմավարական շահերը։ Այս պայմաններում Հայաստանի իւրաքանչիւր արտաքին քաղաքական որոշում վաղուց դադարել է ունենալ միայն երկկողմ նշանակութիւն։ Այն անմիջական ազդեցութիւն է ունենում ամբողջ տարածաշրջանի ուժերի հաւասարակշռութեան վրայ։

Վերջին տարիներին պաշտօնական Երեւանը որդեգրել է արտաքին քաղաքականութեան նոր ուղղութիւն՝ խորացնելով յարաբերութիւնները Եւրոպական Միութեան, Ֆրանսիայի եւ Միացեալ Նահանգների հետ։ Անվտանգային համագործակցութեան ընդլայնումը, եւրոպական դիտորդական առաքելութեան ներկայութիւնը, արեւմտեան երկրների հետ քաղաքական երկխօսութեան ակտիւացումը եւ պաշտպանական ոլորտում նոր գործընկերների որոնումը ներկայացւում են որպէս Հայաստանի անվտանգութեան նոր ճարտարապետութեան տարրեր։ Միեւնոյն ժամանակ, ակնյայտ է, որ այդ գործընթացներն ընթանում են Ռուսաստանի հետ յարաբերութիւնների սառեցման, փոխադարձ անվստահութեան խորացման եւ աւանդական դաշնակցային յարաբերութիւնների վերաիմաստաւորման պայմաններում։

Սակայն միջազգային յարաբերութիւնների տեսութիւնը վաղուց ցոյց է տւել, որ փոքր պետութիւնների արտաքին քաղաքական յաջողութիւնը որոշւում է ոչ այնքան գործընկերների թւով, որքան տարբեր շահերի միջեւ հաւասարակշռութիւն պահպանելու կարողութեամբ։ Արտաքին քաղաքականութիւնը երբեք չի սկսւում դեսպանատներում եւ չի աւարտւում միջազգային յայտարարութիւններով։ Այն սկսւում է պետութեան ինքնութեան մասին պատկերացումից։ Երբ այդ պատկերացումը դառնում է հակասական, դիւանագիտութիւնը նոյնպէս կորցնում է իր ռազմավարական ուղղութիւնը։ Հայաստանի ներկայիս քաղաքական իրողութիւններում հէնց այս խնդիրն է առաւել զգալի։

Այս համատեքստում առանձնայատուկ ուշադրութեան է արժանի նաեւ ներքաղաքական դաշտի շարունակւող բեւեռացումը։ Իշխանութեան եւ ընդդիմութեան միջեւ քաղաքական հակասութիւնները վաղուց դուրս են եկել սովորական մրցակցութեան շրջանակներից՝ աստիճանաբար վերածւելով հասարակական վստահութեան ճգնաժամի։ Ժողովրդավարական համակարգում ընդդիմութիւնը պետական կառավարման անբաժանելի ինստիտուտ է, քանի որ դրա հիմնական գործառոյթը ոչ միայն իշխանութեան քննադատութիւնն է, այլեւ այլընտրանքային ռազմավարութեան ներկայացումը։ Երբ քաղաքական պայքարը սահմանափակւում է փոխադարձ մեղադրանքներով, իսկ ազգային անվտանգութեան հիմնարար հարցերը դառնում են ներքաղաքական հակադրութեան գործիք, թուլանում է ոչ միայն քաղաքական համակարգը, այլեւ պետութեան արտաքին դիրքերը։

Նոյն տրամաբանութեամբ պէտք է դիտարկել նաեւ պետական իշխանութեան եւ Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ միջեւ խորացող տարաձայնութիւնները։ Վերջին ամիսներին տեղի ունեցած զարգացումները, այդ թւում՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի չմասնակցելը Ազգային ժողովի առաջին նիստի արարողութեան, խորհրդանշական նշանակութիւն ունեն։ Խնդիրը չի սահմանափակւում պետական արարողակարգի փոփոխութեամբ։ Հայ Առաքելական եկեղեցին դարեր շարունակ եղել է ոչ միայն կրօնական հաստատութիւն, այլեւ ազգային ինքնութեան, մշակութային յիշողութեան եւ պետականութեան պահպանման կարեւորագոյն յենասիւներից մէկը։ Հետեւաբար, պետութեան եւ եկեղեցւոյ միջեւ շարունակւող անվստահութիւնը պէտք է գնահատել ոչ թէ որպէս սովորական քաղաքական հակամարտութիւն, այլ որպէս ազգային համախմբւածութեան վրայ ազդող երեւոյթ։

Յատկապէս այն պայմաններում, երբ տարածաշրջանում անվտանգային միջավայրը շարունակում է վատթարանալ, ներքին համերաշխութիւնը դառնում է ոչ պակաս կարեւոր, քան ռազմական կամ դիւանագիտական ներուժը։ Պետութեան ուժը չափւում է ոչ միայն բանակի հնարաւորութիւններով, այլեւ այն կարողութեամբ, որով հասարակութիւնը կարողանում է համախմբւել ազգային շահերի շուրջ։ Երբ ազգային համաձայնութիւնը թուլանում է, արտաքին ճնշումները դառնում են աւելի արդիւնաւէտ, քան ցանկացած ռազմական սպառնալիք։