ԱԿՆԱՐԿ. Նոր խորհրդարան, հին իշխանութիւն, անորոշ ապագայ

ԱՐՏՈՅՏ ԶՈՀՐԱԲԵԱՆ

Միջազգային իրաւունքի ասպիրանտ, համալսարանի դասախօս

 

Մաս 2

Երբ աշխարհաքաղաքականութիւնը դառնում է գոյութեան հարց.

Հայաստանի ընտրութիւնը միջանցքների, դաշինքների եւ ինքնիշխանութեան միջեւ

 

Եթէ ներքաղաքական զարգացումները որոշում են պետութեան ընթացիկ կառավարման որակը, ապա արտաքին քաղաքականութիւնը կանխորոշում է նրա ռազմավարական ապագան։ Հայաստանի պարագայում այս երկու հարթութիւններն այսօր առաւել քան երբեւէ փոխկապակցւած են։ Նոր կառավարութեան ձեւաւորումը տեղի է ունենում այնպիսի ժամանակաշրջանում, երբ Հարաւային Կովկասը վերածւել է ոչ միայն տարածաշրջանային, այլեւ գլոբալ աշխարհաքաղաքական մրցակցութեան առանցքային յանգոյցներից մէկի։ Այստեղ այլեւս մրցում են ոչ միայն պետութիւնները, այլեւ փոխադարձաբար մրցակցող տնտեսական միջանցքները, էներգետիկ նախագծերը, անվտանգային համակարգերը եւ ազդեցութեան տարբեր մոդելները։

Վերջին տարիներին տարածաշրջանում ձեւաւորւող հաղորդակցային նախագծերը չեն կարող դիտարկւել միայն տնտեսական արդիւնաւէտութեան կամ ենթակառուցւածքների զարգացման տեսանկիւնից։ Դրանք իրականում արտացոլում են ուժերի նոր բաշխման գործընթացը։ Սիւնիքը, որն աշխարհագրական առումով Հայաստանի հարաւային սահմանամերձ մարզն է, այսօր վերածւել է այն տարածքի, որտեղ հատւում են միաժամանակ մի քանի գլոբալ ռազմավարութիւններ։ Հետեւաբար, այսպէս կոչւած «TRIPP» նախագիծը կամ Սիւնիքով նախատեսւող հաղորդակցային նախաձեռնութիւնները պէտք է գնահատւեն ոչ թէ միայն տարանցիկ շահերի, այլեւ միջազգային անվտանգութեան եւ տարածաշրջանային հաւասարակշռութեան համատեքստում։

Այս համատեքստում առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի Իրանի դիրքորոշումը։ Թեհրանը բազմիցս եւ ամենաբարձր մակարդակով յայտարարել է, որ Հարաւային Կովկասում միջազգայնօրէն ճանաչւած սահմանների ցանկացած փոփոխութիւն կամ այնպիսի հաղորդակցային նախագծերի իրականացում, որոնք կարող են խաթարել տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական հաւասարակշռութիւնը, իր համար ընդունելի չեն։ Այդ մօտեցումը պայմանաւորւած չէ միայն հարեւան երկրի նկատմամբ քաղաքական վերաբերմունքով։ Իրանի համար Սիւնիքը հանդիսանում է դէպի Հայաստան, Սեւ ծով եւ Եւրասիական տնտեսական տարածք տանող միակ ցամաքային կապը։ Այդ պատճառով այն դիտարկւում է ոչ միայն տնտեսական, այլեւ ազգային անվտանգութեան եւ ռազմավարական խորութեան բաղադրիչ։

Հեղինակի գնահատմամբ՝ եթէ ապագայում Սիւնիքի տարածքով իրականացւող հաղորդակցային նախագծերը յանգեցնեն Իրանի տարանցիկ դերի նւազեցմանը կամ սահմանափակեն նրա անմիջական կապը Հարաւային Կովկասի հետ, ապա Թեհրանը, ամենայն հաւանականութեամբ, կը ձգտի կանխել նման զարգացումը կամ, առնւազն, դառնալ այդ գործընթացի անմիջական մասնակից՝ պաշտպանելով իր կենսական շահերը։ Այս քաղաքականութիւնը կարող է դրսեւորւել ոչ միայն դիւանագիտական յայտարարութիւններով, այլեւ տնտեսական համագործակցութեան խորացմամբ, ենթակառուցւածքային ներդրումներով եւ տարածաշրջանային բազմակողմ ձեւաչափերի ակտիւացմամբ։ Այստեղ խօսքը ռազմական հակազդեցութեան մասին չէ, այլ Իրանի կողմից իր ազդեցութեան պահպանման եւ աշխարհաքաղաքական մեկուսացումը կանխելու փորձերի մասին։

Այս իրողութիւնը կարեւոր է նաեւ Հայաստանի համար։ Երեւանը չի կարող անտեսել այն փաստը, որ Իրանը ոչ միայն հարեւան պետութիւն է, այլեւ Հայաստանի արտաքին տնտեսական հաղորդակցութեան առանցքային ուղիներից մէկը։ Հայաստանի համար դէպի Պարսից ծոց եւ Հնդկական ովկիանոս բացւող ճանապարհները, «Հիւսիս–Հարաւ» միջազգային տրանսպորտային միջանցքի հեռանկարները, ինչպէս նաեւ Եւրասիական տնտեսական միութեան եւ Իրանի միջեւ ազատ առեւտրի զարգացող ռեժիմը կարող են դառնալ տնտեսական անվտանգութեան կարեւոր բաղադրիչներ։ Հետեւաբար, Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան յաջողութիւնը մեծապէս կախւած կը լինի այն հանգամանքից, թէ որքան արդիւնաւէտ կը կարողանայ համատեղել արեւմտեան ուղղութեամբ համագործակցութեան ընդլայնումը հարեւանների, յատկապէս Իրանի հետ ռազմավարական գործընկերութեան պահպանման հետ։

Սակայն նոյնքան կարեւոր է հասկանալ, որ աշխարհաքաղաքական հաւասարակշռութիւնը հնարաւոր չէ կառուցել միայն մէկ ուղղութեամբ։ Հայաստանի տնտեսական համակարգը շարունակում է զգալիօրէն կապւած մնալ Եւրասիական տնտեսական միութեան շուկայի հետ։ Միեւնոյն ժամանակ, Եւրոպական Միութեան հետ յարաբերութիւնների խորացումը, ԱՄՆ-ի հետ քաղաքական եւ անվտանգային համագործակցութեան ակտիւացումը, ինչպէս նաեւ Հնդկաստանի եւ Ֆրանսիայի հետ պաշտպանական կապերի զարգացումը վկայում են բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականութիւն վարելու փորձերի մասին։ Սակայն բազմավեկտորութիւնը կարող է արդիւնաւէտ լինել միայն այն դէպքում, երբ այն յենւում է յստակ ձեւակերպւած ազգային ռազմավարութեան վրայ, այլ ոչ թէ դառնում արտաքին ճնշումների նկատմամբ իրավիճակային արձագանգ։

Այստեղ միջազգային յարաբերութիւնների դասական սկզբունքը շարունակում է մնալ անփոփոխ. մշտական բարեկամներ կամ մշտական հակառակորդներ չեն լինում. մշտական են միայն պետութիւնների շահերը։ Այդ պատճառով Հայաստանի համար կենսական նշանակութիւն ունի ոչ թէ այս կամ այն աշխարհաքաղաքական բեւեռի ընտրութիւնը, այլ այնպիսի քաղաքականութեան ձեւաւորումը, որը կը պահպանի որոշումների ինքնուրոյնութիւնը եւ կը նւազեցնի արտաքին կախւածութեան ռիսկերը։

Աշխարհաքաղաքականութիւնը դատարկ տարածութիւն չի սիրում։ Երբ պետութիւնը չի ձեւաւորում սեփական օրակարգը, այն անխուսափելիօրէն դառնում է ուրիշների օրակարգերի իրականացման տարածք։