ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԻ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՄԱՆ ՏԱՐԻ 2 0 2 6

ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՈՑ ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ

ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԻ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՄԱՆ ՏԱՐԻ 

2 0 2 6

ՊԱՏԳԱՄ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. ԱՐԱՄ Ա ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ

ԱՆԹԻԼԻԱՍ

 

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան

Թեմակալ Առաջնորդներին,

Հոգեւորականաց դասին,

Ազգային իշխանութեանց, եւ

մեր ժողովրդի զաւակներին

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Անթիլիասի Մայրավանքից քրիստոնէական ջերմ սիրով, Հայրապետական օրհնութեամբ եւ ազգային վառ ապրումներով ողջունում ենք մեր ժողովրդի սիրելի զաւակներին, եւ Աստծու Որդու ծնունդով բացւող Նոր տարւայ սեմին ասում ենք՝ Քրիստոս ծնւեց եւ յայտնւեց. թող Նոր տարին Աստծու Որդու աշխարհ բերած երկնային ճշմարտութիւններով, բարիքներով ու շնորհներով լցնի մեր ազգի ու հայրենիքի կեանքը:

Սիրելի՛ ժողովուրդ հայոց,

Անցած տարիների ընթացքին, իւրաքանչիւր տարի Հայրապետական յատուկ հռչակագրով նւիրեցինք մեր կեանքի հետ անմիջական աղերս ունեցող մի երեւոյթի, մի մտահոգութեան կամ մի դէպքի, թելադրելով մեր ժողովրդի զաւակներին ամբողջ տարւայ ընթացքում լուսարձակի տակ բերել այն՝ սեփական մտածումների, գործերի ու ընդհանրապէս կեանքի միջոցով: Մեր թեմերի ու ժողովրդի զաւակների վկայութիւնը, ինչպէս նաեւ մեր փորձառութիւնը ցոյց տւեցին, որ դրանք եղան մեր անհատական թէ հաւաքական կեանքը նոր հորիզոնների բացող, ինչպէս նաեւ նոր մտածելակերպեր ու գործելակերպեր առաջացնելու ձգտող իւրայատուկ քայլեր: Արդ, մեկնելով այս քաջալերական երեւոյթից, նոր բացւող 2026 տարին որոշեցինք հռչակել՝

ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԻ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՄԱՆ ՏԱՐԻ

Պատահական որոշում չէր այս, այլ հրամայական մի անհրաժեշտութիւն՝ ի տես հայ կեանքում հոգեւոր կեանքի առանցքային կարեւորութեան նահանջին: Արդարեւ, մտահոգիչ մի երեւոյթ, որը կարող է մեզ հեռացնել մեր հոգեւոր արժէքներից ու աւանդութիւններից, մեր արմատներից ու ինքնութիւնից. այլ խօսքով՝ մեր կեանքի գոյութեան աղբիւրից, Աստծուց:

Պօղոս Առաքեալ Հռոմայեցիներին ուղղւած իր նամակում գրում է. «Նրանք որ միա՛յն իրենց մարմնական պահանջքներով են ղեկավարւում, նրանց մտածելակերպը մարմնական է. մինչդեռ նրանք ովքեր Հոգիի թելադրած ձեւով են ապրում, նրանց մտածելակերպը հոգեւոր է»: Շարունակելով իր խօսքը, Առաքեալը հաստատում է՝ «Մարմնականը խորհելը՝ մահ է պատճառում, մինչ հոգեկանը խորհելը՝ կեանք եւ խաղաղութիւն: Մարմնականի կառչած միտքը Աստծու թշնամի է, որովհետեւ Աստծու օրէնքներին չի հնազանդւում, ո՛չ էլ կարող է հնազանդւել: Ահա թէ ինչու, նրանք ովքեր մարմնականին են հետեւում, Աստծուն հաճելի չեն կարող լինել» (Հռ 8.5-8):

Առաքեալի համար «հոգեւոր կեանք» նշանակում է հոգեւորը նկատել նիւթականից գերիվեր եւ մարդկային կեանքը իմաստաւորել Աստծու ներկայութեամբ, ու այն լցնել երկնային արժէքներով: Չմոռանանք, որ քրիստոնէական հասկացութեամբ մարդը ֆիզիկականից վեր, հոգեւոր գոյութիւն է՝ Աստծու պատկերով ու նմանութեամբ ստեղծւած:

Ներկայ ժամանակներում, համաշխարհայնացած, աշխարհայնացած եւ ճարտարագիտութեամբ տիրապետւած աշխարհի մէջ, ի տես պատերազմներով ու բռնութեամբ լեցուն ընկերական կեանքի, կենսոլորտային վտանգների, տնտեսական եւ այլ բազմազան տագնապների, դէպի հոգեւոր կեանք շարժումը սկսել է ակներեւ լինել ամէ՛ն տեղ եւ բոլոր կրօններում: Դէպի հոգեւոր հակումը ոմանք նկատում են նիւթական աշխարհում մարդկանց ունեցած ձախողութեան արդիւնքը: Ուրիշներ, այն մեկնաբանում են մի կողմից որպէս ծայրայեղ ու արմատական կրօնական շարժումների արտայայտութիւն, ու միւս կողմից՝ հետզհետէ աճող բռնարարքների եւ ահաբեկչական երեւոյթների հակազդեցութիւն: Կան նաեւ ոմանք, որոնք դէպի հոգեւոր շարժում հակումը մեկնաբանում են որպէս երկնային միջամտութիւն՝ երկնքից հեռացած եւ նիւթականով տիրապետւած այս աշխարհում: Ինչ մեկնաբանութիւն էլ տրւի, հոգեւոր կեանքի նկատմամբ հետզհետէ աճող մի ձգտում, մի հետաքրքրութիւն, հոգեւոր սննդի կարօտ նկատառելի է՝ փառքով, հաճոյքով ու նիւթականով յղփացած ներկայ աշխարհում:

Դրական նկատւող այս երեւոյթի դիմաց նաեւ տեսնում ենք հոգեւոր կեանքի շահագործում: Հեռուստացոյցերի վրայ երբեմն ականատես ենք լինում այնպիսի տեսարանների եւ ընկերային ցանցերի միջոցով յաճախ ենք լսում այնպիսի երեւոյթների մասին – օրինակ հիւանդութեանց բուժում ու տարօրինակ գուշակութիւններ – որոնք մեծ մասամբ կեղծ են, ու փաստօրէն հետապնդում են շահադիտական նպատակներ: Հոգեւոր արժէքները երբեմն շահագործւում են բռնարարքներ կազմակերպելու եւ ատելութիւն սերմանելու նպատակով: Միւս կողմից, ականատես ու ականջալուր ենք լինում հոգեւոր կեանքի նկատմամբ արհամարհական մօտեցումների, այն նկատելով անիմաստ ու ժամանակավրէպ: Յիշեալ բացասական ու հակասական երեւոյթներն ու մօտեցումները մեզ մղում են ճիշտ տեղեկութիւն, յստակ տեսակէտ եւ ուղղութիւն ունենալու հոգեւոր կեանքի իմաստի, նպատակի ու մանաւանդ դրա կարեւորութեան մասին:

ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԸ ԿՐՕՆՆԵՐԻ ՄՕՏ

Հոգեւոր կեանքը աշխարհի բոլոր կրօնների կենցաղակերպ մտածելակերպի ու գործելակերպի էական մասն է կազմում: Այս ծիրից ներս հասարակաց երեւոյթների կողքում, կրօնների մօտ կան նաեւ տարբեր մօտեցումներ: Աստւածային երեք կրօնների՝ հրէութեան, քրիստոնէութեան ու մուսուլմանութեան մօտ նմանութիւնները տիրական են, բայց նաեւ շեշտաւորման ու արտայայտութիւնների տարբերութիւններ գոյութիւն ունեն: Հրէութեան մօտ հոգեւոր կեանքը արտայայտւում է Թորայի նկատմամբ հաւատարմութեան ու աւանդութիւնների տառացի պահպանման մէջ, իսկ մուսուլմանութեան մօտ Ղորանի եւ Հատիս Նապաւիի ուսուցումների անթերի գործադրութեան մէջ: Արեւելեան կրօններ՝ Բուդիզմը, Հինտուիզմը, Ջինիզմն ու Սիխիզմը, հետեւելով իրենց հիմնադիրների կեանքի ու մտածողութեան, շեշտում են բարոյական սկզբունքների կիրառումը եւ միստիկ աւանդութիւններով – խոկում, եոկայ, խիստ ծոմապահութիւն, ինքնազրկում, եւ այլն – յատկանշւող վանական դրութիւնը: Աֆրիկեան կրօնները հոգեւոր կեանքը արտայայտում են երգի, պարի կամ մշակոյթի այլ ճիւղերի միջոցով:

Աշխարհի կրօնների շարքում քրիստոնէութիւնը իր ողջ պատմութեան ընթացքում իրեն յատուկ ուսուցումներ, սրբազան արժէքների ու բարոյական սկզբունքների շարքում, նաեւ այլ կրօններից ներառել է հոգեւոր կեանքի հետ աղերս ունեցող որոշ կերպեր ու աւանդութիւններ, դրանց տալով քրիստոնէական իմաստ, ինքնութիւն ու նկարագիր: Մի երեւոյթ, որը այնքան տիրական է մեր ժողովրդի պատմութեան մէջ, մասնաւորաբար հեթանոսութիւնից քրիստոնէութիւն դարձի ժամանակամիջոցում:

Ի՞ՆՉ Է ԱՍՈՒՄ ԱՍՏՒԱԾԱՇՈՒՆՉԸ ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԻ ՄԱՍԻՆ

Աստւածաշունչը պարունակում է Աստծու յայտնութիւնը՝ գրի առնւած Սուրբ Հոգով ներշնչւած անձերի միջոցով: Հետեւաբար, Աստւածաշունչը աստւածային ճշմարտութիւնների, սկզբունքների, արժէքների, պատւիրանների եւ ուսուցումների մի ամբողջութիւն է: Հին Կտակարանը շեշտում է մարդու մեղանչումը եւ մարգարէների թելադրութիւնը ու յիշեցումը՝ վերադառնալու Աստծուն, մարդուն մէջ վերականգնելու Աստծու անկեալ պատկերը ու նմանութիւնը: Նոր Կտակարանը Աստծու Որդու մարդեղութեամբ ու առաքելութեամբ իրագործւած կոչ է մարդուն՝ ապրելու Քրիստոսով տրւած «լեցուն կեանքը» (Յհ 10.10), հետեւելու երկնային արժէքների, եւ ընթանալու փրկութեան ճանապարհից: Արդ, Աստւածաշնչի համաձայն, հոգեւոր կեանքը մարդու վերադարձն է իր երկնաւոր հօր՝ Աստծուն, նա Աստծու ներկայութիւնն է մարդու կեանքում, ինչպէս նաեւ Քրիստոսի հետեւել է նշանակում՝ երկնային ճշմարտութիւնների ու արժէքների կենսագործմամբ:

Հոգեւոր կեանքը տարբեր կերպերով ու աւանդութիւններով արտայայտութիւն է գտնում եկեղեցիների կեանքում: Քրիստոնէութեան եզակի երեւոյթներից մէկը հաւատքի ու մշակոյթի միախառնումն է. այլ խօսքով՝ հաւատքը ինք իրեն արտայայտում է տւեալ մշակոյթի միջոցով, եւ մշակոյթը քրիստոնէական նկարագիր է ստանում հաւատքի ազդու ներկայութեամբ: Այս իրողութիւնը ո՛չ միայն մեր եկեղեցու, այլեւ բոլոր եկեղեցիներին առնչւած յատկանշական մի երեւոյթ է: Ահա թէ ինչու, նկատի ունենալով ազգերի մշակոյթների տարբերութիւնը, հոգեւոր կեանքը տարբեր արտայայտութիւն ու շեշտաւորում է ունեցել քրիստոնէական աշխարհում: Հին դարերից սկսեալ Աստւածաշնչական ուսուցումների ու մշակոյթի կողքին նաեւ խորհրդապաշտութիւնը, դիցաբանութիւնը եւ բնազանցութիւնը, իրենց որոշակի ազդեցութիւնն են ունեցել ընդհանրապէս քրիստոնէական կեանքի ու մտածողութեան վրայ, ինչպէս նաեւ հոգեւոր կեանքի տարբեր երեսներում, ու յատկապէս վանականութեան վրայ:

Ուղղափառ եկեղեցիներում ընդհանրապէս շեշտը դրւել է ծիսական ու վանական կեանքի վրայ: Կաթոլիկ եկեղեցում վանական կեանքի առընթեր՝ աստւածաբանական մտածողութեան վրայ: Բողոքական եկեղեցիներում Աստւածաշունչը կենտրոնական ներկայութիւն է եղել, որպէս հոգեւոր կեանքի աղբիւր: Աֆրիկեան եկեղեցիները, ինչպէս մատնանշեցինք, շեշտում են արւեստների ու յատկապէս երաժշտութեան ու պարի կարեւորութիւնը, որպէս հոգեւոր ապրումների հարազատ արտայայտութիւն: Ասիական եկեղեցիները, որպէս փոքրամասնութիւն շրջապատւած լինելով այլ կրօններով, դրանց մտածելակերպի ու կենցաղակերպի զօրեղ ազդեցութիւնն են կրել: Իսկ Ամերիկայի աֆրիկեան ծագում ունեցող Աւետարանական եկեղեցիները առաւելաբար ցուցական երեւոյթների կարեւորութիւն են տալիս, ազդւելով աֆրիկեան մշակութային աւանդութիւններից: Հետեւաբար, հոգեւոր կեանքը այսօր տարբեր կերպերով ու շեշտաւորումներով է ներկայանում մեզ քրիստոնէական աշխարհում: Բնականաբար, այս բոլորի հիմքը ու հէնքը երկնային արժէքների հաւատարմութեամբ՝ Աստծու ներկայութիւնը ապրելն է երկրաւոր կեանքում:

Այս ծիրից ներս, Արեւմտեան քրիստոնէական աշխարհում երկու երեւոյթներ են մնում մտահոգիչ եւ ո՛չ ընդունելի.– Առաջին, քրիստոնէութեան աւանդական արժէքներից ու աստւածաբանական ուսուցումներից հետզհետէ հեռացումը եւ արեւելեան կրօնների աւանդութիւնների ու կերպերի որդեգրումը: Երկրորդ, «հաւատալը», որպէս անհատական ապրում, եւ մկրտութեամբ եկեղեցու «պատկանելը» իրարից անջատել՝ առաջնահերթութիւն տալով առաջնին եւ փաստօրէն անտեսելով երկրորդը: Յիշեալ զարգացումների նկատմամբ եկեղեցիները խիստ վերաբերմունք են ցոյց տւել:

ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԸ ՀԱՅ ԵԿԵՂԵՑՈՒՄ

 Հպանցիկ մի ակնարկ հայ եկեղեցու պատմութեանը, տալիս է հետեւեալ պատկերը.–

Ծէսի միջոցով առաւելաբար արտայայտւել է հոգեւոր կեանքը հայ եկեղեցում: Հին դարերից սկսեալ ծէսը կենտրոնական ներկայութիւն է եղել հայ եկեղեցու աստւածաբանական մտածողութեան զարգացմանը, դաւանաբանական տեսակէտների բանաձեւմանը, ինչպէս նաեւ հոգեւոր ու բարոյական արժէքների կազմաւորման գործում: Մի երեւոյթ, որը ընդհանրական կարող ենք համարել, յատկապէս ուղղափառ եկեղեցիներում: Արդարեւ, ժամերգութիւնների, խորհրդակատարութիւնների, սրբոց տօնակատարութիւնների եւ եկեղեցական աւանդութիւնների աղբիւր է հանդիսացել ծիսական կեանքը՝ բնականաբար առանցք ունենալով Սուրբ եւ Անմահ Պատարագը:

Վանական կեանքը եւս անմիջականօրէն առնչւած լինելով ծէսին, հոգեւոր կեանքի կարեւոր շրջագիծ է եղել: Հեռու առօրեայ կեանքից, եւ եկեղեցու ծէսի ամբողջական ու հարազատ կատարումով, ինչպէս նաեւ խստակրօն կենցաղակերպով յատկանշւող վանական կեանքն է դարձել հայ եկեղեցու, ինչպէս ուղղափառ եւ կաթողիկէ եկեղեցիներում, հոգեւոր կեանքի ամենացայտուն, ու համապարփակ արտայայտիչը: Այսօր, դժբախտաբար, մեր եկեղեցու կեանքում, պայմանների պարտադրանքով վանական կեանքը փաստօրէն նահանջել է: Վանական կեանքի վերականգնումը հարկ է որ կարեւոր տեղ գրաւի հայ եկեղեցու բարեկարգութեան օրակարգում:

Մշակոյթը դարձել է մեր բարոյական, ծիսական, աստւածաբանական, դաւանական եւ ընդհանրապէս հոգեւոր արժէքների զարգացման ու արտայայտման էական միջոցը: Հոգեւոր կեանքը չի կարող իր բոլոր տարածքներով անջատւել հայ մշակոյթից, եւ՝ փոխադարձաբար:

Ինչպէս բոլոր եկեղեցիների դէպքում, նաեւ հայ եկեղեցում պատմութեան ընթացքում հոգեւոր կեանքը ենթակայ է եղել միջավայրի ազդեցութիւնների: Մերձաւոր Արեւելքում մեր եկեղեցին, մնայուն կապեր պահպանելով ասորական, յունական եւ լատինական հոգեւոր արժէքների ու աւանդութիւնների հետ, որոշ տարրեր է վերցրել դրանցից, եւ հայացրել ու միախառնել իր աւանդութիւններին: Արեւմուտքում եւս մեր եկեղեցու հոգեւոր կեանքը միշտ ենթակայ է եղել իր շրջապատի ազդեցութիւնների: Սակայն, հակառակ այն իրողութեան, որ հայ եկեղեցու հոգեւոր կեանքի ինքնարտայայտութեան կերպերը եւ շեշտաւորումները ժամանակի ընթացքում որոշ փոփոխութիւն են կրել, մեր հոգեւոր կեանքը կարողացել է պահպանել իր իւրայատուկ ինքնութիւնը՝ Աստւածաշունչը, մեր հայրապետների հոգեւոր գրականութիւնը, մեր սուրբերի վարքը, ինչպէս նաեւ դարերի փորձառութիւնը ունենալով ներշնչման աղբիւր եւ ուղեցոյց:

ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԸ ԱՅՍՕՐ

Այսօր, պայմանների բերմամբ մեր ժողովրդի մօտ հոգեւոր կեանքը չի° ներկայացնում նոյն կենսունակ վիճակը ու հարազատ պատկերը՝ յարաբերաբար անցեալի: Այս ուղղութեամբ անհրաժեշտ է կատարել հետեւեալ մատնանշումները.–

Առաջին, մեր եկեղեցին դարձել է առաւելաբար ծիսակենտրոն: Բնականաբար, ուղղափառ եկեղեցիների նման հայ եկեղեցին եւս շարունակում է առաջնահերթ կարեւորութիւն տալ ծիսական կեանքին՝ նկատի ունենալով դրա առանցքային դերը հոգեւոր կեանքի զարգացման գործում: Հետեւաբար, մեկնելով այս իրողութիւնից, հրամայական եւ անյետաձգելի ենք համարում ծիսական կեանքի բարեփոխումը՝ ներկայ պայմանների ու պահանջների պատշաճեցումով, աւանդութիւնների ու տօնախմբութիւնների ճոխացմամբ եւ ժողովրդի գործօն մասնակցութեամբ:

Երկրորդ, դարձեալ պայմանների բերմամբ, պատմութեան ընթացքում հայ եկեղեցու կեանքի, առաքելութեան եւ ծառայութեան մէջ ազգայինը դարձել է տիրական՝ ի հեճուկս հոգեւորի: Մասնաւորաբար Ցեղասպանութիւնից յետոյ սփիւռքահայ կեանքում հայապահպանման մտահոգութիւնից մղւած, եկեղեցին առաւելաբար շեշտել է իր ազգային դերակատարութիւնը: Առանց անտեսելու ազգային արժէքների կարեւորութիւնը, անհրաժեշտ է որ եկեղեցին յատուկ նախաձեռնութիւնների դիմելով շեշտի հոգեւոր արժէքների կենսական կարեւորութիւնը հայ կեանքում՝ որպէս աղբիւրը մեր բարոյական, մշակութային, կրթական ու ազգային արժէքների:

Երրորդ, իրապաշտ մօտեցումը այսօր ցոյց է տալիս, որ մեր կրօնական շրջանակներում հոգեւոր կեանքը սկսել է ընդհանրապէս լինել ձեւական ու ցուցական, իսկ հայ իրականութիւնից ներս՝ լուսանցքային: Ճի՛շտ է, յատկապէս տօնական օրերին մեր եկեղեցիները լիքն են լինում հաւատացեալներով: Ճի՛շտ է, մեր գաղութներում գործում են հոգեւոր եղբայրակցութիւններ: Նաեւ ճի՛շտ է, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը ու իր թեմերը յատուկ կարեւորութիւն են ընծայում հոգեւոր կեանքի աճմանը՝ սուրբ գրոց սերտողութիւնների, հոգեւոր լսարանների, սրբոց տօնախմբութիւնների, քրիստոնէական դաստիարակութեան կազմակերպմամբ ու ծաւալումով, ինչպէս նաեւ ծիսական կեանքին մեր հաւատացեալների հետզհետէ աճող մասնակցութեամբ: Սակայն, հոգեւոր արժէքների ներթափանցումը մեր անհատական, ընտանեկան ու հաւաքական կեանքից ներս, դեռեւս կարօտ է աւելի ազդու ու ներգործող նախաձեռնութիւնների ու հետեւողական աշխատանքների: Ինչպէ՞ս…:

Այս հարցադրմանը անդրադառնալուց առաջ, անհրաժեշտ ենք համարում նախեւառաջ ընդհանուր մի ակնարկ կատարել հոգեւոր կեանքի յատկանշական երեսներին:

Ի՞ՆՉ Է ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԸ

Հոգեւոր կեանքի ճշգրիտ հասկացութեան համար հրամայական է նկատի ունենալ հետեւեալ կէտերը.–

– Հոգեւոր կեանքը այնպիսի կեանքի որակ է, որի առանցքը Քրիստոս ինք է՝ իր ուսուցումները, հրաշքներից եկող պատգամները, իր խաչն ու յարութիւնը: Այլ խօսքով, Աստծու Որդու մարդեղութեան խորհուրդն ու փրկագործական նպատակը՝ շաղախւած մարդու կեանքի, մտածման ու գործի հետ: Պօղոս Առաքեալը հաստատում է՝ «Ես չէ որ ապրում եմ, այլ՝ Քրիստոսն է, որ ապրում է իմ մէջ: Այս կեանքը, որ այժմ ապրում եմ մարմնով, ապրում եմ հաւատալով Աստծու Որդուն, որը ինձ սիրեց եւ իր կեանքը զոհեց ինձ համար»: (Գղ 2.20): Ահա հոգեւոր կեանքի հիմքը:

– Հոգեւոր կեանքը Սուրբ Հոգով ներշնչւած կեանքի ընթացք է, մարդու կեանքին իմաստ ու արժէք տւող հաւատքի մնայուն փնտռտուք: «Փորձէ՛ք դուք ձեզ, Քրիստոսի ներկայութիւնը զգո՞ւմ էք ձեր ներսիդին, թէ միայն իր անունն էք կրում» (Բ.Կր 13.5)՝ հարց է տալիս Առաքեալը:

– Հոգեւոր կեանքը Աստծու շնորհքով փրկութեան հրաւիրւած լինելու կեանք է, եւ փրկութեան ճանապարհից հաւատքով ու հաւատարմութեամբ քայլելու յանձնառութիւն՝ միշտ զգոյշ լինելով չհեռանալու փրկութեան ճանապարհից՝ ինչպէս յիշեցնում է Առաքեալը (Եբր 2.1):

– Հոգեւոր կեանքը ինքնակենտրոն կեանք չէ՝ հեռու աշխարհի իրականութիւններից: Այն, աշխարհի ժխորում երկնային արժէքներով ապրւած հաւատքի, սիրոյ ու զոհողութեան կեանք է. «Աշխարհում ապրելով հանդերձ՝ ինք իրեն անարատ պահպանելն է»,- ասում է Առաքեալը (Յկ 1.27):

– Հոգեւոր կեանքը ինքնանպատակ կեանք չէ. քրիստոնեան իր կեանքը չի ապրում սոսկ իր անձի համար, այլ գերազանցօրէն՝ երկրի վրայ երկնային ճշմարտութիւնների կենսագործմանը, Աստծու փառքի ու թագաւորութեանը համար:

– Հոգեւոր կեանքը էապէս աղօթքի կեանք է: Աստւած-մարդ յարաբերութիւնը հիմքն է կազմում հոգեւոր կեանքի: Քրիստոս աղօթքի առանցքային կարեւորութիւնը շեշտեց եւ նոյնիսկ իր աշակերտներին սովրեցրեց ինչպէս աղօթել (Մտ 6.5-14, Ղկ 11.1-13):

– Հոգեւոր կեանքը հաւատքով թրծւած ու յոյսով զօրացած կեանք է: Արդարեւ, իր երկրաւոր կեանքը Քրիստոսի նկատմամբ իր ունեցած հաւատքով ու յոյսով հզօրացուցած Պօղոս Առաքեալը վկայում է՝ «Ամէն տեսակ նեղութիւն ունենք, բայց չենք ընկճւել. տագնապի ենք մատնւել, բայց չենք յուսահատւել. հալածանքներ անպակաս են, բայց չենք լքւել. յաճախ խոշտանգւած՝ բայց չենք խորտակւել» (Բ.Կր 4.8-9): Մէկ այլ նամակում նա ասում է՝ «Նեղութիւնները մեզ համբերութիւն են տալիս, համբերութիւնը տոկունութիւն, տոկունութիւնը՝ յոյս» (Հռ 5.3-4):

– Հոգեւոր կեանքը Սուրբ Հոգու զօրութեամբ զինւած պայքարի կեանք է. պայքար՝ աշխարհի ապականութիւնների ու մեղքերի, չարիքների ու չարերի դէմ: Պայքար չարի դէմ՝ չարին բարով յաղթելու հաւատքով ու կամքով կռանւած (Հռ 12.21): Առաքեալը յիշեցնում է. «Աշխարհին հետ բարեկամութիւն անել՝ Աստծու դէմ թշնամութիւն անել է նշանակում» (Յկ 4.4):

– Հոգեւոր կեանքը Քրիստոսի օրինակով ուրիշին օգտակար լինելն է, աղքատին, կարօտեալին, հիւանդին ծառայելն է՝ անհուն սիրով ու նւիրումով: «Հօր Աստծու համար անկեղծ եւ իսկական բարեպաշտութիւնը՝ կարօտութեան մէջ գտնւող որբերին եւ այրիներին այցելու եւ օգնական լինելն է»,- ասում է Առաքեալը (Յկ 1.27):

– Հոգեւոր կեանքը ո՛չ միայն երկնային ճշմարտութիւններով ապրւած կեանքն է. այլ՝ դրանք սեփական կեանքի օրինակով վկայելու, արտայայտելու ու տարածելու առաքելութիւն է: Արդարեւ, իր կեանքը առաքելութեան վերածած Պօղոս Առաքեալի վկայութեամբ՝ «Աստծու պատգամները հռչակողը՝ ամբողջ եկեղեցու շինութիւն է բերում» (Ա.Կր 14.4):

– Հոգեւոր կեանքը անմնացորդ սիրոյ բաշխւում է այնտեղ՝ որտեղից բացակայում է սէրը, որտեղ՝ ատելութիւն ու չարիք են սերմանւել: Հոգեւոր կեանքը, մեզ ատողին ու հալածողին սիրելն է: Լսենք Առաքեալին պատւէրը.– «Իրար հանդէպ հանդուրժող եղէք, եւ ներեցէք իրար… ինչպէս Աստւած Քրիստոսի միջոցաւ ներեց ձեզ, այնպէս էլ դուք իրար ներեցէք» (Կղ 3.13):

– Հոգեւոր կեանքը Քրիստոսի ետեւից քայլելն է, հեռու մնալով հաճոյքով, փառքով եւ նիւթական առաւելութիւններով յղփացած կեանքից, եւ սիրոյ, խոնարհութեան, ու մեր ուսին առնելը ծառայութեան խորհրդանիշ խաչը, ինչպէս Քրիստոս թելադրեց մեզ (Մտ 16.24):

– Հոգեւոր կեանքը դաւանական տեսակէտերից ու աստւածաբանական ուսուցումներից հեռու, երբեմն նոյնիսկ դրանք անտեսող մօտեցումներով յատկանշւող կեանքի ընթացք չէ. այլ եկեղեցու ինքնութեան ու համայնական կեանքի նկատմամբ հաւատարմութեամբ ընդելուզւած կեանք է:

– Հոգեւոր կեանքը եկեղեցուց անջատւած անձնակենտրոն կեանք չէ. հոգեւոր ու բարոյական արժէքները եկեղեցուց դուրս ապրելու իւրայատուկ ձեւ չէ. այլ՝ եկեղեցու համայնական կեանքի շրջագծում, հոգեւոր արժէքների շեշտաւորմամբ ապրւած կեանք է:

– Հոգեւոր կեանքը Սուրբ Հոգու ներգործող ներկայութեամբ շաղախւած համբերութեան ու խոնարհութեան կեանք է: Իր կեանքի օրինակով Պօղոս Առաքեալը պատւիրում է համբերութեամբ ու խոնարհութեամբ յանձն առնել նեղութիւնը, վիշտը ու չարչարանքը (Բ.Կր 6.4-6), եւ ապա աւելացնում է՝ «Մի այլայլւէք՝ ոչ փառքից եւ ո՛չ անարգանքից, ո՛չ գովասանքից եւ ո՛չ մեղադրանքից» (Բ.Կր 6.8):

– Հոգեւոր կեանք ապրել չի՞ նշանակում աշխարհից հեռանալ, այլ՝ հոգեւորը նկատելով գերիվեր քան նիւթականը, պայքարել նոր ժամանակների կռապաշտութեան ու հեթանոսութեան չաստւածների դէմ, որոնք տեսանելի ու անտեսանելի կերպերով մեզ են շրջապատում:

– Հոգեւոր կեանքը, հաւատացեալի եւ հոգեւորի միջեւ տարբերութիւն տեսնող կեանքը չէ, առաջինը նկատելով՝ եկեղեցու դաւանանքի ու աւանդութիւններին հետեւող, երկրորդը՝ իր հոգեւոր կեանքը ի՛նք ստեղծող: Նման անջատում ճի՛շտ չէ: Միւս կողմից, եկեղեցուն պատկանելը բնական ընթացքով հոգեւոր չի դարձնում մարդուն: Հոգեւոր կեանքը, ինչպէս ասացինք՝ եկեղեցու հաւաքական կեանքում հոգեւոր արժէքների շեշտադրմամբ ապրւած կեանքն է:

Արդ, որքա՜ն դժւար է հոգեւոր կեանք ապրելը, չարով ու մեղքով լեցուն աշխարհում: Սակայն, մկրտութեամբ Քրիստոսի հետեւելու ուխտը կատարած քրիստոնեան, կեանքի բոլոր պայմաններում կոչւած է Քրիստոսը ապրել: Այսպէ՛ս պիտի լինի քրիստոնեայ մարդու կեանքը:

Հարկ է զգոյշ լինել հոգեւոր կեանքի սխալ ըմբռնումներից ու արտայայտութիւններից: Հաւատքի ու բանականութեան, ինչպէս նաեւ եկեղեցու ծէսի ու աւանդութիւնների ներդաշնակ յարաբերութիւնը հարկ է յատուկ կարեւորութեամբ նկատի ունենալ հոգեւոր կեանքում, այլապէս այն կարող է օտարացնել մարդուն, Աստւածաշնչի ու դաւանանքի ուղղափառ հասկացութիւնից, եւ առաջնորդել նրան ո՛չ-քրիստոնէական տարածքներ: Հարկ է նաեւ հեռու մնալ հոգեւոր կեանքի չափազանցւած ցուցական արտայայտութիւններից՝ չմոռանալով էականը եւ սոսկ արտաքին ձեւը կարեւոր չնկատելով: Միշտ յիշենք Փարիսեցիի եւ Մաքսաւորի առակը (Ղկ 18.9-14):

ՀԱՅՐԱԿԱՆ ԹԵԼԱԴՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Ընդհանուր ակնարկով պարզելուց յետոյ հոգեւոր կեանքի յատկանշական երեսները, այժմ դարձեալ ամփոփ գծերով ուզում ենք հետեւեալ հայրական թելադրութիւնները կատարել, թէ ինչպէս կարելի է հոգեւոր կեանք ապրել, հոգեւոր կեանքում աճել՝ մեր կեանքը հոգեւոր արժէքներով հարստացնելով ու իմաստաւորելով.–

1) Առաջին հերթին, Աստւածաշունչը անանջատելի մասն է լինելու մեր կեանքից: Աստւածաշունչը սովորական գիրք չէ, ինչպէս ասացինք: Քրիստոնէական կեանքի ճշմարտութիւնները, սկզբունքները եւ արժէքները պարզօրէն ներկայացւել են այնտեղ: Հետեւաբար, Աստւածաշունչի ծանօթութիւնը էական է. դրա առօրեայ ընթերցումը պիտի լինի մեր կեանքի հարազատ մի մասը: Սակայն, ընթերցումից ու ծանօթութիւնից բացի՝ հրամայական է ապրել Աստւածաշնչի պատգամը, այն դարձնելով ուղեցոյցը մեր մտածումներին, գործերին ու ապրելակերպին:

2) Աստւածաշնչի առընթեր, հոգեւոր գրականութեան ընթերցումը եւ Աստւածաշնչի առնչւած մեկնաբանութիւններին իրազեկ լինելը համարում ենք անհրաժեշտ, պայմանաւ որ դրանք պարագայական հրատարակութիւններ չլինեն, այլ պատրաստւած լինեն գիտակ հեղինակների միջոցով եւ ունենան եկեղեցու հեղինակութեան համաձայնութիւնը:

3) Թեմերի միջոցով հոգեւոր նիւթերի մասին դասախօսութիւնների ու սեմինարների կազմակերպումը եւ մեր ժողովրդի զաւակների հետեւողական մասնակցութիւնը կարեւոր է, որպէսզի հոգեւոր արժէքների ծանօթութիւնը լինի աւելի ամբողջական ու վաւերական:

4) Սուրբ եւ անմահ Պատարագի եւ ընդհանրապէս եկեղեցական արարողութիւնների ու խորհուրդների իմաստին ու նպատակին պարզաբանումը, ու ժողովրդին փոխանցումը դարձեալ հրամայական է, որպէսզի հաւատացեալները կարողանան մօտկից հաղորդ լինել մեր ծիսական կեանքում արտայայտւած ճշմարտութիւններին, ուսուցումներին, սկզբունքներին եւ արժէքներին:

5) Եկեղեցու սուրբերի տօնախմբութիւնը եւ աւանդութիւնների վերակենսաւորումը, եւ այդ ծիրից ներս ծոմապահութեան վերաշեշտումը ազդու միջոցներ են մեր հաւատացեալների համար՝ հոգեւոր արժէքներով սնուցանելու իրենց կեանքը:

6) Նիկիական հանգանակի – որտեղ ներկայացւում են եկեղեցու դաւանանքի հիմնական սկզբունքները – ճշգրիտ ծանօթացումը, ինչպէս նաեւ Զղջման – որտեղ նկարագրւում են մարդկային մեղքերը եւ դրանցից Քրիստոնեայ մարդու հրաժարումը – յաճախակի ընթերցումը առ ի յիշեցում, էական ենք համարում:

7) Թելադրելի է, որ մեր հաւատացեալները ժողովրդին մատչելի ժամագրքերի – որտեղ կարող է գտնել մեր Սուրբ Աթոռի միջոցով Աւագ Շաբաթւայ, ժամերգութիւնների ու խորհուրդների բարեփոխւած եւ աշխարհաբարի թարգմանւած բնագրերը – միջոցով մօտկից հետեւեն եկեղեցու արարողութիւններին:

8) Ծխային եկեղեցիների միջոցով կատարւող մարդասիրական ու հովւական ծառայութիւնների վերակազմակերպումը եւ եկեղեցի–ժողովուրդ յարաբերութեան սերտացումը ու ծաւալումը՝ կենսական գործօններ են հայ կեանքում հոգեւոր արժէքների առաւել արմատացմանը:

9) Մեր եկեղեցու հովանու ներքոյ գործող հոգեւոր եղբայրակցութիւնների գործունէութեան քաջալերանքը, եւ անհրաժեշտութեան դէպքում նման շարժումներ ստեղծելը, համարում ենք խիստ կարեւոր:

10) Սուրբ եւ անմահ Պատարագի իմաստը ու նպատակը հաղորդութիւնն է Քրիստոսի մարմնի ու արեան: Մեծապէս գնահատելի է ամէն Կիրակի հաւատացեալների հաղորդութիւն ստանալու հետզհետէ աճող երեւոյթը: Հարկ է, որ շարունակւի մեր հոգեւոր կեանքը սնուցանող այս ընթացքը:

11) Բարեսիրական աշխատանքների եւ ընկերային ծառայութեան լծւած կենտրոնների, ինչպէս նաեւ կարիքաւորներին մատուցւած օժանդակութիւնը հոգեւոր կեանքի հարազատ արտայայտութիւններից է:

12) Մեծապէս թելադրելի է, որ մեր ծխային եկեղեցիները բաց մնան հաւատացեալների առջեւ, որպէսզի նրանք կարողանան որեւէ ատեն այցելել Աստծու տունը եւ առանձնական աղօթքի միջոցով ապրել Աստծու ներկայութիւնը իրենց կեանքում:

Դեռ կարելի է մատնանշել այլ երեւոյթներ ու քայլեր, որոնք կարող են աւելի ամրապնդել հոգեւոր կեանքի վերանորոգումը:

Սիրելի՛ հայորդիներ, ապրենք մեր հոգեւոր կեանքը մեր նախասիրած միջոցների շեշտաւորմամբ, սակայն առանց հեռու մնալով մեր եկեղեցուց, Աստւածաշնչի ուսուցումներից, մեր եկեղեցու դաւանանքից, ուսուցումներից, աւանդութիւններից եւ առաքելութիւնից: Ապրենք մեր հոգեւոր կեանքը, հեռու մնալով ցուցական երեւոյթներից եւ որպէս սիրոյ գերագոյն արտայայտութիւն, ծառայելով ու օգնութեան ձեռք երկարելով մեր ազգի ու հայրենիքի կարիքներին:

Մեր սպասումն է, որ մեր թեմերի առաջնորդ Սրբազանների, Կրօնական ժողովների ու հոգեւորականների ծրագրւած ու հետեւողական աշխատանքով, մեր ժողովրդի մօտ հոգեւոր կեանքը առաւել եւս աճ արձանագրի ու ծաղկի՝ ի խնդիր մեր եկեղեցու առաւել պայծառութեանը, ու Աստծու թագաւորութեան հաստատմանը:  

Հայրապետական օրհնութեամբ եւ հայրական սիրով,

Աղօթարար՝

ԱՐԱՄ Ա ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ

ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ

1 յունւար, 2026

Անթիլիաս, Լիբանան