ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ. ԱՐՏՕՆԵԱԼ ՓՈԽԱՐԺԷՔԻ ՄԱՅՐԱՄՈՒՏԸ. ՆՈՐ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՈՒՂԻ՝ ՌԻՍԿԵՐՈՎ ՈՒ ՀՆԱՐԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՎ
Արտօնեալ փոխարժէքի վերացումը եւ դրա փոխարէն ուղղակի աջակցութեան մեխանիզմի՝ էլեկտրոնային կուպոնի ներդրումը վերջին տարիների ամենահամարձակ ու կարեւոր տնտեսական որոշումներից մէկն է: Հանրութեան արձագանքների բազմազանութիւնն ու մասնագիտական գնահատականների հակասականութիւնները վկայում են այս քաղաքականութեան զգայունութեան եւ համակարգային նշանակութեան մասին:
Սկզբունքօրէն, այս նախաձեռնութիւնը պէտք չէ դիտարկել ոչ որպէս անվերապահօրէն ճիշտ, ոչ էլ որպէս ամբողջութեամբ սխալ, այլ որպէս պարտադրեալ եւ անխուսափելի բարեփոխում, որի յաջողութիւնը կախւած է իրատեսական գնահատումից, հանրային վստահութեան ամրապնդումից եւ համալիր ու ամբողջական իրականացումից:
Պէտք է խոստովանել, որ տարիների փորձը ցոյց է տւել, որ արտօնեալ փոխարժէքի համակարգը չի հասել իր նպատակներին եւ գործնականում խթանել է ռենտային համակարգի ամրապնդմանը եւ դրա արտօնութիւններից օգտւողների շահերի սպասարկմանը՝ գների վերահսկման եւ բնակչութեան աջակցութեան փոխարէն։ Այն խեղաթիւրել է շուկայական ազդակները, թուլացրել ներքին արտադրութիւնը, խթանել տզրուկային՝ շահադիտական տնտեսութիւնը եւ խորացրել պետական-տնտեսական համակարգի նկատմամբ հասարակութեան անվստահութիւնը: Յատկանշական է, որ սուբսիդիաները, յատկապէս պարէնային ոլորտում, հիմնականում երբեք չեն հասել ոչ արտադրողին, ոչ սպառողին, ինչը համակարգի արմատական վերանայումը դարձրել է ոչ թէ ճաշակային ընտրութիւն, այլ ռազմավարական անհրաժեշտութիւն: Նոր մեխանիզմը՝ էլեկտրոնային կուպոնը տեսականօրէն մեծացնում է թափանցիկութիւնը, նւազեցնում է ռենտայի հնարաւորութիւնը եւ որոշակիօրէն ապահովում է սպառողի իրաւունքները, ինչը քաղաքականութեան հիմնական ուժեղ կողմն է:
Միեւնոյն ժամանակ, իրականացման գործընթացում առկայ են լուրջ ռիսկեր, որոնք Օրէնսդիր մարմնի ներկայացուցիչների, փորձագիտական շրջանակների եւ հանրութեան մօտ հիմնաւոր մտահոգութիւնների պատճառ են դարձել:
Առաջինն ու ամենակարեւորը՝ համատարած գնաճն է, որը ազդում է ոչ միայն հիմնական ապրանքների, այլեւ ողջ արտադրական եւ սպասարկման շղթայի վրայ: Եթէ էլեկտրոնային կուպոնի աջակցութեան մեխանիզմը ժամանակին, համաչափ եւ համարժէք կերպով չարձագանքի գնաճին, այն կը կորցնի իր ազդեցութիւնը, ինչպէս նախկինի բոլոր տեսակի սուբսիդաւորումները:
Երկրորդը՝ պետական կառավարման եւ շուկայի վերահսկման կառուցւածքային թուլութիւնն է, որի պատճառով հանրութեան անվստահութիւնը շատ բարձր է, եւ կայ հիմնաւոր վախ, որ էլեկտրոնային կուպոնի մեխանիզմը կարող է վերածւել նոր վարչարարական բեռի կամ նոր ռենտային մեխանիզմի:
Երրորդը՝ սոցիալական անհաւասարութիւնն է, քանի որ յայտարարւած սպառողական զամբիւղը շատերի համար անիրատեսական է, իսկ ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքների վրայ անխուսափելի գնաճի ազդեցութիւնը կարող է կործանարար լինել: Աւելին, առանց զուգահեռ աջակցութեան, ինչպէս փորձագէտներն են ահազանգում, արտադրական ոլորտները կարող են կանգնել սնանկացման վտանգի առջեւ:
Չորրորդը՝ մեխանիզմի ներդրման ժամանակի ընտրութիւնը եւ սոցիալական ռիսկն է, քանի որ շոկային բարեփոխումն իրականացւում է սոցիալական լարւածութեան, արտաքին ճնշումների եւ տարածաշրջանային անկայունութեան պայմաններում, ինչը տրամաբանօրէն պահանջում է զգալի սոցիալական կապիտալ եւ յոյս ներշնչելու գործնական քայլեր:
Այս քաղաքականութեան յաջողութիւնը, փորձագէտների կարծիքով, հնարաւոր է միայն մի շարք անսակարկելի պայմանների միաժամանակեայ իրականացման դէպքում: Առաջնայինն համատարած գնաճի վերահսկումն է՝ բիւջետային կարգապահութեամբ եւ դրամավարկային զսպմամբ, առանց որի ցանկացած աջակցութիւն դատապարտւած է արժէզրկման:
Յաջորդը թափանցիկութիւնն ու արագ արձագանքն է, երբ էլեկտրոնային կուպոնի գումարը ինքնաբերաբար կը ցուցանիշաւորւի հիմնական ապրանքների գնաճի, իսկ սպառողական զամբիւղի չափը կը վերանայւի իրատեսական հիմքով՝ հնարաւոր տարբերակումներով: Անհրաժեշտ է նաեւ արդիւնաւէտ, հրապարակային եւ դատական վերահսկողութիւն շուկայի վրայ՝ պահեստաւորման եւ գերբարձր գների դէմ վճռական քայլերով: Զուգահեռ, անհրաժեշտ է աջակցութիւն արտադրութեանը եւ զբաղւածութեանը՝ ֆինանսաւորման հասանելիութեան, բիզնես միջավայրի բարելաւման եւ արտահանման խթանման միջոցով, առանց վերադարձի ռենտային մոդելի: Եւ վերջապէս, անկեղծ եւ բաց երկխօսութիւն հասարակութեան հետ՝ թերութիւնների, կարճաժամկէտ դժւարութիւնների եւ ռիսկերի ընկալունակ դարձնելու, յստակ փոխհատուցման ծրագրերով եւ քննադատութեան՝ որպէս ուղեցոյցի ընկալմամբ, որոնք կը նպաստեն կորցրած հանրային վստահութեան վերականգնմանը:
Արտօնեալ փոխարժէքի վերացումն ու էլեկտրոնային կուպոնի մեխանիզմի ներդրումը ոչ միայն տնտեսական քայլ է, այլ պետական կառավարման եւ քաղաքական ղեկավարութեան լուրջ փորձութիւն, որը չափում է տնտեսական բանականութիւնը՝ գնաճը զսպելու ունակութեամբ, արդարութիւնը՝ ռենտայի եւ կոռուպցիայի դէմ պայքարով, եւ կառավարման որակը՝ հասարակութեան ձայնը լսելու եւ սոցիալական վնասները մեղմելու ունակութեամբ: Եթէ այս երեք ուղղութիւններով ապահովւի գործնական պատասխանատւութիւն, քաղաքականութիւնը կարող է դառնալ անցում դէպի աւելի թափանցիկ, արդար եւ մրցունակ տնտեսութիւն, իսկ հակառակ դէպքում՝ այն կարող է վերածւել հերթական գնաճային շոկի՝ խորացնելով սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամը: Այս բարեփոխումը պահանջում է պետական բոլոր ինստիտուտների միասնական կամք եւ գործակցութիւն, քանզի միայն համերաշխութեան, գործնական ազնւութեան եւ ազգային շահերի առաջնահերթութեան շնորհիւ է հնարաւոր յաղթահարել այս դժւարին հանգրւանը եւ ի դերեւ հանել թշնամու նենգ ծրագրերն ու նպատակները:
