ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՆՒԱՍՏԱՑՈՒՄ ԵՒ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՒՈՒԹԵԱՆ ՈՏՆԱՀԱՐՈՒՄ

Նախօրէին Աբու Դաբիում կազմակերպւած արարողութիւնը, որի ընթացքում Հայաստանի վարչապետը եւ Ադրբեջանի նախագահը պարգեւատրւեցին իբր երկու երկրների միջեւ «խաղաղութեան» հաստատմանն ուղղւած ջանքերի համար, դարձաւ մեր նորագոյն պատմութեան հերթական ամօթալի դրւագը՝ որպէս քաղաքական յանձնւողականութեան, բարոյական ապականման եւ պետական ինքնանւաստացման խտացւած պատկեր։ Միջազգային դիւանագիտական շպարանքի եւ մեծապետական շահերի վրայ հիմնւած եւ մատուցւած «խաղաղութիւնը» փաստացի բացայայտում էր Հայաստանի գործող իշխանութիւնների քաղաքական կամազրկութիւնը, որի հետեւանքով լեգիտիմացւում է թշնամու ցեղասպան գործելակերպը, անտեսւում է արցախահայութեան հայրենազրկման իրողութիւնը, շրջանցւում են Բաքւում պահւող Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարութեան եւ միւս հայ գերիների ճակատագրերը, իսկ հայ ժողովրդի ազգային արժանապատւութիւնը ենթարկւում է հետեւողական ու ծրագրաւորւած ոտնահարման։

Եւ հէնց այդ «խաղաղասիրական» շղարշի ներքոյ, ընդամէնը մէկ օր անց Բաքւի ռազմական դատարանը հրապարակեց Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարութեան մի մասի նկատմամբ վաղուց քաղաքական պատւէրով նախորոշւած դատավճիռները։ Ցմահ ազատազրկում, տասնամեակների բանտարկութիւն՝ այն գործիչների համար, որոնք 2023 թւականի սեպտեմբերից պահւում են Բաքւում որպէս քաղաքական պատանդներ։ Այս վճիռները որեւէ առումով անակնկալ չէին։ Դրանք վաղուց էին կանխորոշւած եւ կայացւել էին Ադրբեջանի քաղաքական իշխանութեան կողմից։ Դատարանը պարզապէս կատարեց իրեն վերապահւած տեխնիկական դերը՝ հնչեցնելով այն, ինչ արդէն որոշւած էր վերեւում։

Արդարադատութեան իմիտացիան այս գործերում այնքան ակնյայտ է, որ նոյնիսկ ձեւականութեան մակարդակում չի պահպանւել դատավարութեան տրամաբանութիւնը։ Դատաւորները հանդէս են եկել որպէս քաղաքական որոշումների վաւերացնողներ՝ հաստատելով այն թէզը, որ ադրբեջանական դատական համակարգում հայի նկատմամբ արդար դատաքննութիւնը սկզբունքօրէն բացառւած է։ Սա պայմանաւորւած է ոչ թէ առանձին դատաւորների որակներով, այլ պետական մակարդակով հովանաւորւող հայատեաց քաղաքականութեամբ, որտեղ խտրականութիւնը եւ ատելութիւնը վերածւել են պետական գաղափարախօսութեան բաղադրիչի։

Այս խորապատկերում աւելի ցայտուն է արտացոլւում Հայաստանի գործող իշխանութիւնների գորշ ու ցաւալի քաղաքականութիւնը, որը վառ արտայայտւած է հետեւողական նահանջով ազգային ու պետական շահերի պաշտպանութեան ոլորտում։ Աբու Դաբիի հարթակում, միջազգային ուշադրութեան կենտրոնում գտնւելով, Հայաստանի վարչապետը անգամ չյիշեց Բաքւի բանտերում պահւող հայ ռազմաքաղաքական գերիների գոյութեան մասին։ Այդ լռութիւնը գիտակցւած եւ հաշւարկւած էր։ Այն քաղաքական ընտրութիւն էր, որը երիցս բացայայտեց Հայաստանի գործող իշխանութիւնների իրական էութիւնը։

Հայ ռազմաքաղաքական գերիների հարցը վաղուց իսպառ դուրս է մղւել պաշտօնական Երեւանի օրակարգից, քանի որ խանգարում է ներկայիս իշխանութիւնների կողմից «խաղաղութեան գործընթաց» ներկայացւող կեղծ պատրանքին։ Այդ այսպէս կոչւած գործընթացը բովանդակային առումով ոչ միայն խաղաղութիւն չէ, այլ միակողմանի պարտադրանքների եւ հետեւողական նահանջի քաղաքական մեխանիզմ, որտեղ իւրաքանչիւր յաջորդ զիջում ոչ թէ նւազեցնում է սպառնալիքները, այլ բարձրացնում է թշնամու պահանջների նշաձողը։ Այս պայմաններում գերիների ազատութեան համար որեւէ իրական քայլ պահանջում է քաղաքական կամք, վճռակամութիւն, արժանապատւութիւն եւ սկզբունքայնութիւն, որոնցից Հայաստանի գործող իշխանութիւնները լիովին զուրկ են։ Աւելին, վերջին տարիներին ձեւաւորւած քաղաքական գիծը յստակ ցոյց է տալիս, որ նրանք ոչ միայն չեն պատրաստւում ձեռնարկել նման քայլեր, այլ գիտակցաբար նախընտրում են բաւարարել Ադրբեջանի իշխանութիւնների պահանջները՝ յանուն կարճաժամկէտ կայունութեան պատրանքի եւ արտաքին հովանաւորների հաւանութեան։ Այդ ընտրութեան հետեւանքով պետական յստակ դիրքորոշումը փոխարինւել է լռութեամբ, ուրացումով եւ քաղաքական կապիտուլիացիայով, իսկ գործող իշխանութիւնները վերածւել են կամակատարի, որը պատրաստ է ընդունել ցանկացած թելադրանք՝ միայն թէ չխաթարւի «կառուցողական գործընկերոջ» կերպարը։

Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարութեան նկատմամբ կայացւած դատավճիռները ոչ միայն անցեալի նկատմամբ հաշւեյարդար են, այլեւ յստակ ուղերձ ապագայի համար։ Դա ազդանշան է, որ հայութեան ազգային նւաստացման նպատակային քաղաքականութիւնը ոչ միայն չի աւարտւել, այլ շարունակւում է եւ առաջիկայում ստանալու է նոր ու աւելի վտանգաւոր դրսեւորումներ։ Եթէ այսօր այս անիրաւութիւնը լռելեայն ընդունւում է, վաղը նոյն կերպ կարող են ընդունւել նոր տարածքային, իրաւական եւ մեր ազգային ինքնութեան հետ կապւած զիջումներ։

Այս ամէնը ամբողջական հակազգային քաղաքական մտածողութեան արտայայտութիւն է, որի առանցքում դրւած է ազգային շահի հետեւողական նսեմացումն ու պետականութեան արժէզրկումը։ Երբ պետականութիւնը վերածւում է սակարկութեան առարկայի, իսկ արժանապատւութիւնը՝ խանգարող գործօնի, հասարակութիւնը աստիճանաբար զրկւում է ինքնապաշտպանութեան կամքից եւ դիմադրութեան բնազդից։ Նւաստացումը ներկայացւում է որպէս օրինաչափութիւն, պարտութիւնը՝ որպէս իրատեսութիւն, իսկ ազգային ինքնաուրացումը՝ որպէս խոհեմ եւ պատասխանատու քաղաքականութիւն։ Սա խաղաղութեան ուղի չէ, այլ պետական ինքնալուծարման ծրագրաւորւած ընթացք։

Պատմութիւնը բազմիցս փաստել է, որ հայ ժողովրդի պայքարի ոգին հնարաւոր չէ վերջնականապէս ջախջախել։ Սակայն, չպէտք է մոռանանք այն իրողութիւնը, որ այդ ոգին չի կարող գոյատեւել շարունակական նւաստացման եւ տեղատւութեան պայմաններում։ Այն պահանջում է սթափ քաղաքական մտածողութիւն, պատմական յիշողութեան պահպանում եւ պայքարի վճռակամութիւն։ Անհրաժեշտ է հրաժարւել այն վտանգաւոր պատրանքից, թէ կարելի է անվտանգութեան դիմաց վաճառել արժանապատւութիւնը։ Առանց արժանապատւութեան գոյութիւն չի կարող ունենալ իրական անվտանգութիւնը, իսկ առանց արդարութեան խաղաղութիւնը վերածւում է ճնշման եւ բռնութեան անարդար համակարգի։

Այսօր հնչող ահազանգը վերաբերում է ոչ միայն ներկային, այլեւ ապագային։ Եթէ այս գործընթացը չկանգնեցւի, եթէ հասարակութիւնը չգիտակցի վտանգի խորութիւնը, վաղւայ օրը կարող է բերել աւելի ծանր եւ աւելի նւաստացուցիչ զարգացումներ։ Դեռեւս հնարաւոր է շրջել ընթացքը՝ հրաժարւելով իշխանութիւնների կողմից մեզ պարտադրւող օրակարգին համակերպւելուց, վերականգնելով ազգային ինքնագիտակցութիւնը եւ ինքնապաշտպանութեան կամքը, որը կարող է դառնալ քաղաքական դիմադրութեան, արժանապատւութեան վերականգնման եւ պետական շահի պաշտպանութեան հիմք։

Յիշե՛նք յայտնի ասացւածքը. Պատմութիւնը կրկնւում է՝ առաջին անգամ որպէս ողբերգութիւն, երկրորդ անգամ որպէս կատակերգութիւն: Արցախի կորստով մենք արդէն ապրել ենք պատմական ողբերգութիւնը։ Եթէ դասեր չքաղենք մեր սխալներից եւ բացթողումներից, ապա նոյն սխալները կրկնւելու են, իսկ հետեւանքները դառնալու են շատ աւելի ծանր ու անդառնալի՝ մեր ազգային ինքնութեան եւ պետականութեան համար։ Այնպէս որ ընտրութիւնը յստակ է. կամ շարունակել քայլել նահանջի, տեղատւութեան, նւաստացման եւ ինքնախաբէութեան ճանապարհով, կամ վերականգնել քաղաքական արժանապատւութիւնը եւ ազգային-պետական մտածողութիւնը, որը կը ծառայի ոչ թէ Հայաստանի գործող իշխանութիւնների արտաքին պատւէրով սահմանւած օրակարգին, այլ սեփական ժողովրդի երկարաժամկէտ շահերին։ Վաղւայ օրը դեռ հնարաւոր է պաշտպանել, եթէ այսօր գտնւի դրա համար անհրաժեշտ խիզախութիւնը։